Аналитика
Лозите што некогаш биле прогласени за непожелни во европските лозја денес би можеле да добијат втора шанса. Речиси еден век по нивната забрана во Франција, шест сорти грозје повторно се најдоа во центарот на европската дебата – овојпат поради климатските промени, сè почестите суши и потребата од поотпорни лозови насади. Но, додека дел од лозарите во нив гледаат можност за поевтино и поодржливо производство, големите вински производители предупредуваат дека нивното враќање може да ја наруши рамнотежата на пазарот и угледот на европските вина.
Станува збор за сортите ноа, отело, изабела, жакез, клинтон и хербемон, кои во Европа пристигнале од Северна Америка во текот на 19 век. Нивната употреба за комерцијално производство на вино била забранета во Франција во 1934 година, а ограничувањата подоцна станале дел и од европското законодавство.
Сега францускиот европратеник Ерик Сарѓакомо повторно се обидува да ја отвори оваа тема во Брисел. Како известувач за измените на европските правила за земјоделските пазари, тој се залага шесте сорти да бидат отстранети од списокот на забранети вински сорти. Неговиот аргумент е дека европските производители не можат да ги одгледуваат за комерцијално вино, додека вина произведени од истите сорти во други земји можат да се увезуваат на европскиот пазар.
Во основата на оваа иницијатива лежи една необична историска противречност. Во 19 век, европските лозја биле опустошени од филоксерата, штетник што пристигнал од Северна Америка. Спасот за голем дел од европското лозарство бил пронајден токму во отпорните американски лозови подлоги, на кои почнале да се калемат традиционалните европски сорти. Но, шесте американски и хибридни сорти, кои исто така покажувале отпорност на одредени болести и штетници, подоцна биле исклучени од комерцијалното производство на вино.
Причините за забраната не биле исклучиво земјоделски. Во триесеттите години од минатиот век, Франција се соочувала со огромни вишоци на вино и пад на цените. Ограничувањето на високо приносните сорти било еден од начините да се контролира производството. Истовремено, се ширеле сомневања за квалитетот и безбедноста на вината добиени од овие сорти, вклучително и тврдења за зголемено присуство на метанол.
Меѓутоа, подоцнежните научни анализи довеле во прашање дел од аргументите врз кои била заснована забраната. Во оценка објавена од Европската комисија во 2020 година се наведува дека истражувањата не утврдиле докажан ризик за здравјето поврзан со шесте забранети сорти. Во документот се посочува и дека современите технологии за производство на вино овозможуваат подобра контрола на квалитетот отколку во минатото.
Она што особено го привлекува вниманието на лозарите денес е отпорноста на овие сорти. Дел од нив полесно поднесуваат одредени болести и неповолни климатски услови, а според нивните застапници, можат да се одгледуваат со помала употреба на средства за заштита и вода. Во услови на сè повисоки температури и подолги сушни периоди, тоа би можело да значи помали производствени трошоци и поголема сигурност за лозарите.
Во францускиот регион Севен, каде што овие лози опстанале и покрај забраните, дел од производителите со години се обидуваат да докажат дека старите сорти имаат економска иднина. Францускиот „Ле Монд“ пишуваше за лозари кои ги зачувале насадите низ генерации и денес експериментираат со нивните ароматични својства. Според локалните застапници на овие сорти, околу триесет производители во регионот ги одгледуваат, иако произведените пијалаци не можат слободно да се продаваат како вино.
Но, европската винска индустрија има и поинакви аргументи. Претставници на винскиот сектор предупредуваат дека овие сорти често даваат високи приноси, што би можело дополнително да ја зголеми понудата на пазар кој веќе се соочува со намалена потрошувачка. Дополнителен проблем, според нив, е специфичниот вкус на вината, кој не секогаш одговара на традиционалните европски стандарди.
Оваа загриженост доаѓа во период кога светската винска индустрија се соочува со сериозни пазарни промени. Според најновиот годишен извештај на Меѓународната организација за лозарство и вино (OIV), глобалното производство во 2025 година изнесувало околу 227 милиони хектолитри, додека потрошувачката паднала на 208 милиони хектолитри, односно за 2,7 отсто во однос на претходната година. Вредноста на светскиот извоз на вино се намалила за 6,7 отсто, на 33,8 милијарди евра.
Истовремено, површините под лозови насади во светот се намалуваат шеста година по ред и во 2025 година достигнале околу седум милиони хектари. Климатските екстреми, промените во потрошувачките навики и трошоците за производство ја принудуваат индустријата да бара нови решенија.
Токму затоа спорот околу шесте сорти е многу повеќе од расправа за традицијата и вкусот. За едни, нивното враќање значи можност за поотпорно и поекономично лозарство. За други, ризик од зголемено производство во период кога побарувачката слабее.
Европскиот парламент веќе се обиде да ја промени регулативата. Во текот на 2025 година беше поддржана можноста за користење на забранетите сорти, но предлогот отпадна во преговорите со Советот на ЕУ. Новите правила за винскиот сектор, кои стапија во сила во март 2026 година, не ја укинаа забраната. Франција, Италија и Шпанија и претходно се спротивставувале на слични иницијативи, наведувајќи ризици за квалитетот и конкурентноста на европското вино.
Сарѓакомо сега се обидува прашањето повторно да го вклучи во реформите на европската земјоделска политика за периодот по 2027 година. Тоа значи дека враќањето на шесте сорти сè уште е предлог, а не донесена одлука.
Прашањето е интересно и за Македонија, каде што лозарството и винопроизводството имаат значајна економска улога. Домашниот Закон за виното од 2024 година, во членот 37, изречно предвидува дека шесте сорти не се вклучуваат во класификацијата на грозје за производство на вино. Оттаму, евентуална промена на европските правила не би значела автоматска дозвола за нивно комерцијално користење во македонските винарници.
Сепак, дебатата во Европа отвора пошироко прашање и за домашните производители: какви сорти ќе бидат најсоодветни за македонските лозја во наредните децении, кога високите летни температури, сушите и трошоците за заштита на насадите стануваат сè поголем предизвик?
Европа сè уште не одлучила дали ќе им даде нова шанса на сортите што ги забрани пред речиси еден век. Но, климатските промени веќе ја принудуваат винската индустрија да преиспита дел од правилата за кои долго време се сметаше дека се непроменливи.
