Аналитика
Светската економија покажува изненадувачка издржливост, но за милиони домаќинства тоа не значи и полесен живот. Цените на енергијата повторно растат, трошоците за производство и транспорт остануваат високи, а инфлацијата се заканува да се задржи и во 2027 година. Во исто време, централните банки се соочуваат со незгодна одлука – дали да ги зголемат каматите за да го запрат поскапувањето или да избегнат ново оптоварување на економијата со поскапи кредити? Најновата анкета на „Ројтерс“, во која учествувале повеќе од 500 економисти, покажува дека ризикот од долготрајна инфлација повторно станува еден од најголемите предизвици за светската економија.
Резултатите од октомвриското истражување откриваат интересен економски парадокс. Економистите ги зголемиле прогнозите за инфлација во 31 од 50 анализирани економии, но истовремено ги подобриле очекувањата за економски раст во 23 земји. Тоа значи дека светот засега не се движи кон класично сценарио на економска стагнација, туку кон период во кој растот и високите цени би можеле да опстојуваат истовремено.
Особено загрижува што повисока инфлација во 2027 година се очекува во 15 од 21 развиена економија опфатена со истражувањето. Во последните три квартални анкети, прогнозите за инфлацијата за 2027 година се зголемени за 0,7 процентни поени во Велика Британија, за 0,5 процентни поени во еврозоната и за 0,2 процентни поени во САД.
Во основата на новите инфлациски притисоци е поскапувањето на енергијата, поттикнато од војната на Блискиот Исток. Цената на суровата нафта од 7 октомври се задржува над 100 долари за барел, а минатата недела надмина 117 долари, достигнувајќи го највисокото ниво во последните шест месеци. Од почетокот на американско-израелската војна со Иран, нафтата поскапела за повеќе од 60 проценти.
Но, вистинскиот проблем не е само колку чини нафтата. Повисоките цени на енергенсите постепено се пренесуваат врз транспортот, производството, земјоделството и услугите. Кога компаниите плаќаат повеќе за гориво, струја и суровини, дел од тие трошоци се префрлаат врз крајните потрошувачи. Така, првичниот енергетски шок може да се претвори во поширок и подолготраен раст на цените.
Токму на ова предупредуваат и економистите од големите меѓународни финансиски институции. Џенет Хенри, главен глобален економист во ХСБЦ, изразува зголемена загриженост дека продолжувањето на конфликтот и ширењето на ценовните притисоци можат да доведат не само до повисока, туку и до потрајна инфлација.
Сликата дополнително ја усложнува фактот што економската активност останува релативно силна. Според анкетата на „Ројтерс“, светската економија годинава се очекува да порасне за три проценти, а во 2027 година за 3,2 проценти. Во јулската анкета прогнозите биле нешто пониски – 2,9 и 3,1 процент.
Една од причините за ваквата издржливост е инвестицискиот бран во вештачката интелигенција. Според „Ројтерс“, глобалните вложувања во оваа технологија од минатата година надминале еден трилион долари. Инвестициите во центри за податоци, напредни чипови и дигитална инфраструктура ја поддржуваат економската активност, особено во САД.
Но, овој раст не е рамномерно распределен. Додека технолошките компании и економиите поврзани со развојот на вештачката интелигенција добиваат нов инвестициски поттик, земјите што зависат од увоз на енергија се изложени на значително поголем притисок.
Ваквата поделба ја нагласува и Меѓународниот монетарен фонд во октомврискиот извештај за светската економија. ММФ прогнозира глобален раст од 3,1 процент во 2026 година и 3,4 проценти во 2027 година. Истовремено, очекува глобалната инфлација да изнесува 4,7 проценти годинава и 4,1 процент следната година.
Тоа значи дека, и покрај очекуваното забавување на инфлацијата, цените во просек ќе продолжат да растат. За граѓаните ова е важна разлика: пониска инфлација не значи дека производите ќе поевтинат, туку дека нивните цени ќе растат со побавно темпо.
Во Европа, ситуацијата веќе предизвикува загриженост. Според Евростат, годишната инфлација во еврозоната во септември достигнала 3,8 проценти, наспроти 3,2 проценти во август. Енергијата е еден од главните двигатели на поскапувањето, а инфлацијата повторно се оддалечува од целта на Европската централна банка од два процента.
Токму тука започнува најтешкиот дел за централните банки. Зголемувањето на каматните стапки може да придонесе за намалување на инфлациските притисоци, но истовремено ги поскапува кредитите за граѓаните и компаниите. Поскапото финансирање може да ја ограничи потрошувачката, да ги одложи инвестициите и да го забави економскиот раст.
Од друга страна, предолгото одложување на мерките против инфлацијата носи ризик високите цени да се вградат во очекувањата на компаниите и потрошувачите, што подоцна би ја направило борбата против поскапувањето уште потешка.
Дополнителен притисок доаѓа и од пазарите на обврзници. Растот на приносите на државните обврзници ги зголемува трошоците за задолжување на земјите, а последиците можат да се пренесат и врз поширокиот финансиски систем, дури и кога централните банки не ги менуваат основните камати.
Овие глобални движења се важни и за Македонија. Како мала и отворена економија, земјата е чувствителна на промените на светските цени на енергијата, транспортот и суровините. Нов бран увезена инфлација би можел дополнително да ги оптовари трошоците на домашните компании и семејните буџети, додека евентуалното заострување на монетарната политика во Европа може да влијае и врз условите за финансирање.
За домашната економија, која е тесно поврзана со европските пазари, особено ќе биде важно дали растот на цените во еврозоната ќе продолжи, како ќе реагира ЕЦБ и дали европската индустрија ќе успее да ја задржи конкурентноста во услови на поскапа енергија.
Најновите прогнози покажуваат дека светот засега избегнува сериозно економско забавување, но цената на таа издржливост не е еднаква за сите. Дел од економиите добиваат поттик од технолошките инвестиции, додека граѓаните и компаниите во други земји продолжуваат да се соочуваат со повисоки трошоци.
Затоа, главното прашање за 2027 година можеби нема да биде само колку ќе порасне светската економија, туку колку од тој раст ќе се почувствува во животниот стандард. Бидејќи добрите бројки за бруто-домашниот производ не значат многу за семејствата чии приходи не успеваат да го следат поскапувањето на секојдневниот живот.
(Илустрација генерирана со вештачка интелигенција)
