Аналитика
Крајнодесничарската Алтернатива за Германија сè посилно настапува на политичката сцена, а нејзиниот најнов план за Европската Унија предвидува радикално намалување на овластувањата на Брисел. Иако повеќе не бара непосредно напуштање на Унијата, партијата ја задржува можноста за референдум за членството. Колку е остварлив „Дегзит“ и какви би биле последиците за најголемата европска економија, но и за самата ЕУ?
Германија повторно ја отвора дебатата за напуштање на Европската Унија, но овојпат со поинаква политичка стратегија. Крајнодесничарската Алтернатива за Германија (АфД), која според најновите анкети е најподдржуваната партија во земјата, веќе не го поставува непосредниот излез од ЕУ како своја прва цел. Наместо тоа, бара темелна реформа на европските институции, а доколку нејзините предлози не бидат прифатени, ја остава отворена можноста Германците на референдум да одлучуваат за членството.
Најновите истражувања на јавното мислење, објавени на 27 октомври, покажуваат поддршка за АфД од 27 проценти според Forsa и 29,5 проценти според INSA. Наспроти тоа, конзервативниот блок ЦДУ/ЦСУ на канцеларот Фридрих Мерц добива меѓу 19 и 21 процент.
Ваквиот однос на силите го зголемува политичкото значење на неодамнешниот пресврт во европската стратегија на АфД, иако партијата нема сојузно парламентарно мнозинство, ниту учествува во владата.
Новиот документ, наречен „Нов договор за Европа“ (New Deal for Europe), беше претставен на 21 октомври во Европскиот парламент во Стразбур од копретседателката на АфД, Алис Вајдел.
Таа порача дека Европската Унија мора суштински да се реформира, со враќање на надлежностите на националните парламенти и влади.
Зад оваа промена се наоѓа важна политичка разлика: АфД повеќе не инсистира Германија веднаш да ја напушти Унијата, туку настојува да го промени начинот на кој таа функционира. Сепак, можноста за „Дегзит“ останува резервна опција доколку реформите не успеат.
РЕФОРМИРАНА ЕУ ИЛИ ЧЕКОРЕЊЕ КОН „ДЕГЗИТ“?
До неодамна, ставот на АфД беше многу порадикален. Во изборната програма за парламентарните избори во 2025 година партијата се залагаше за излегување на Германија од Европската Унија и еврозоната, како и за воспоставување нов сојуз на суверени европски држави.
Новиот предлог, меѓутоа, не предвидува непосредно повлекување. АфД бара Европската комисија да загуби значителен дел од овластувањата, Европскиот парламент да не се избира директно од граѓаните, туку неговите претставници да ги делегираат националните парламенти, а националните влади да добијат поголема контрола врз европските одлуки.
Партијата предлага и можност државите самостојно да се изземаат од одредени заеднички политики, особено во миграцијата, оданочувањето, јавните финансии и безбедноста.
АфД го оспорува и сегашниот начин на функционирање на европскиот монетарен систем, барајќи поголемо влијание на Германија во одлучувањето на Европската централна банка.
Вајдел уште во август 2026 година јавно се залагаше за напуштање на еврото. Новиот документ не го поставува тоа како непосредна цел, но расправата за заедничката валута останува отворена во партијата.
Овој пресврт не е формално усвоена промена на партиската програма. За таква одлука е потребна согласност на партискиот конгрес.
Слична стратегија застапува и француската крајна десница предводена од Марин Ле Пен, која исто така го помести фокусот од напуштање на ЕУ кон нејзино радикално преобликување.
Тоа отвора пошироко политичко прашање: дали европските евроскептични партии се откажуваат од идејата за излез затоа што сакаат да ја зачуваат Унијата или затоа што сметаат дека можат поефикасно да ја менуваат однатре?
МОЖЕ ЛИ ГЕРМАНИЈА ЛЕСНО ДА ЗАМИНЕ ОД ЕУ?
Излезот на Германија од Европската Унија е правно возможен, но политички и институционално многу сложен.
Членот 50 од Договорот за Европската Унија предвидува дека секоја земја членка може да одлучи да ја напушти Унијата во согласност со сопствените уставни правила.
Доколку Германија донесе таква одлука, би требало официјално да го извести Европскиот совет, по што би започнале преговори за условите на повлекувањето.
Договорите на ЕУ би престанале да важат за Германија со стапувањето во сила на договорот за излез или по две години од известувањето, освен ако рокот не биде продолжен со потребната согласност.
Меѓутоа, за разлика од Велика Британија, Германија нема општ законски механизам за организирање референдум на сојузно ниво.
Нејзиниот Основен закон во членот 23 ја утврдува улогата на државата во европската интеграција, а евентуалното повлекување би отворило сложени уставноправни прашања. За уставните измени се потребни двотретински мнозинства во Бундестагот и Бундесратот.
Оттука, дури и ако АфД освои најмногу гласови на изборите, тоа нема автоматски да ѝ овозможи да распише референдум или самостојно да ја повлече Германија од Унијата.
Дополнителна пречка е јавната поддршка за европското членство.
Според Евробарометарот објавен во мај 2026 година, 74 проценти од германските испитаници сметаат дека нивната земја има корист од членството во ЕУ, додека 71 процент ја гледаат Унијата како извор на стабилност.
Тоа покажува дека растот на изборната поддршка за АфД не треба да се изедначува со поддршка за напуштање на ЕУ.
Ниту предложената реформа однатре не би била едноставна. За суштински измени на основните европски договори е потребна согласност и ратификација од сите земји членки, во согласност со нивните уставни правила.
690 МИЛИЈАРДИ ЕВРА ЗАГУБЕНА ВРЕДНОСТ
Економските последици се меѓу најсилните аргументи во германската дебата за „Дегзит“.
Според истражувањето на Институтот за економски истражувања во Келн (IW Köln), објавено во мај 2024 година, евентуалното напуштање на Европската Унија би можело да ја чини Германија 690 милијарди евра изгубена економска вредност во период од пет години.
Во истото сценарио, германскиот реален бруто-домашен производ по пет години би бил за 5,6 проценти понизок во споредба со ситуација во која земјата останува членка. Во ризик би можеле да се најдат околу 2,5 милиони работни места.
Станува збор за резултати од економско моделирање, а не за веќе настанати загуби или гарантирани последици.
Најголемиот удар би се почувствувал во автомобилската индустрија, машиноградбата, хемиското производство и другите извозно ориентирани сектори.
Германската економија е силно поврзана со производствените синџири во Европа. Делови произведени во Чешка, Полска или Словачка се вградуваат во германските фабрики, а готовите производи повторно се извезуваат на европскиот пазар.
Излезот од единствениот пазар, доколку не биде придружен со посебен договор за задржување на пристапот, би можел да донесе нови царински процедури, регулаторни пречки и повисоки трошоци за компаниите.
Последиците би се почувствувале и кај потрошувачите, преку можни поскапувања на увозните производи и намалување на економската активност.
Дополнителен проблем би било еврото. За разлика од Велика Британија, која го задржа британското фунта и додека беше членка на ЕУ, Германија е една од основачките држави на еврозоната.
Евентуалното одвојување од европскиот монетарен систем би отворило исклучително сложени прашања за банкарските депозити, јавниот и приватниот долг, договорите во евра и стабилноста на финансиските пазари.
Начинот на решавање на овие прашања би зависел од конкретниот договор за повлекување и од идниот монетарен режим на Германија.
ЕКОНОМСКИОТ „ОТПЕЧАТОК“ НА ГЕРМАНИЈА – 4,5 БИЛИОНИ ЕВРА
Иако најголемиот дел од досегашните економски анализи се концентрирани на Германија, „Дегзит“ би бил сериозен удар и за Европската Унија.
Според Eurostat, во 2025 година германската економија создала БДП од приближно 4,5 билиони евра, што претставува 23,8 проценти од вкупната економија на ЕУ.
Тоа значи дека Унијата би останала без земјата што создава речиси една четвртина од нејзината сегашна економска вредност.
Но, последиците не би биле само статистички.
Прво, европскиот буџет би останал без еден од најзначајните финансиери. Германија традиционално уплаќа повеќе средства во европскиот буџет отколку што добива. Според анализата на Бундесбанк, нејзиниот нето-придонес во 2024 година изнесувал околу 18 милијарди евра, ако се земат предвид буџетот на ЕУ и финансиските текови преку програмата NextGenerationEU.
Евентуалното повлекување би барало нова распределба на финансиските обврски меѓу останатите држави или намалување на дел од европските расходи.
Тоа би можело да ги погоди фондовите за регионален развој, земјоделството, инфраструктурата и другите програми што се финансираат од заедничкиот буџет.
Второ, би бил нарушен европскиот индустриски систем. Германија е најголем извозен пазар за голем број земји членки. Во 2025 година била главната дестинација за извоз на стоки на 16 од останатите 26 членки на ЕУ.
Особено изложени би биле економиите на Чешка, Австрија, Полска и Унгарија, чии компании се силно интегрирани во германските производствени синџири.
Трето, би се отворила длабока институционална и монетарна криза. Германската Бундесбанк има околу 26,3 проценти од капиталниот клуч на Евросистемот, според состојбата од јануари 2026 година.
Повлекувањето на Германија би барало преуредување на односите во Европската централна банка и на правилата за функционирање на еврозоната.
Тоа би претставувало многу посложен предизвик од Брегзит, бидејќи британската економија никогаш не беше дел од заедничката европска валута.
Четврто, ЕУ би ја загубила една од своите највлијателни политички сили. Германија и Франција со децении имаат централна улога во развојот на европската интеграција. Германскиот излез би ја нарушил оваа рамнотежа и би ја отворил потребата од ново распределување на политичкото влијание меѓу преостанатите членки.
Последиците би се почувствувале и во трговските преговори со САД и Кина, заедничката одбранбена политика, санкциите и енергетската безбедност.
Сепак, не треба да се претпостави дека ЕУ автоматски би се распаднала без Германија. Унијата би можела да продолжи да функционира, но со значително изменети економски капацитети, институционална структура и меѓународна тежина.
СЛАБЕЕ ЛИ ЕУ ОДВНАТРЕ?
Најновиот политички пресврт на АфД отвора прашање што можеби е поважно од самото напуштање на Унијата.
Доколку партијата во иднина учествува во германската влада, би можела да се обиде да влијае врз европските политики и без да започне формална постапка за „Дегзит“.
Германија има голема тежина во Советот на ЕУ и важна улога во договорите за европскиот буџет, миграцијата, надворешната политика и институционалните реформи.
Промена на германските позиции во овие прашања би можела значително да ги отежне европските преговори, особено во областите за кои се бара едногласност. АфД, исто така, би се соочила со ограничувања од германскиот парламент, коалициските партнери, уставниот поредок и европското право.
(Фото: графит против АфД, на кој пишува: „Никогаш повеќе“ е сега, Roy Zuo – Own work, CC BY-SA 4.0)
