Аналитика
Нов енергетски шок, слабо задолжување и послаб европски раст се ризиците што можат да ја опречат македонската економија до средината на 2027 година. Рецесија засега не е основното сценарио, но просторот за грешки станува сè помал.
Светската економија уште еднаш покажа дека може да издржи серија удари. Но, прашањето повеќе не е само колку долго може да издржи, туку по која цена. Токму тоа е суштината на последното предупредување на директорката на Меѓународниот монетарен фонд, Кристалина Георгиева, која отворено кажа дека „економската отпорност не е неограничена, а фискалните и енергетските резерви што им помагаа на државите да ги амортизираат претходните кризи постепено се стеснуваат“.
Ова предупредување има особено значење за Македонија. Не затоа што непосредно најавува нова економска криза, туку затоа што земјата се наоѓа токму меѓу економиите кои се почувствителни на комбинацијата од високи цени на енергијата, глобално поскапо финансирање и побавен раст кај главните трговски партнери.
ММФ веќе предупреди дека глобалниот енергетски шок ќе го забави македонскиот економски раст на 3,1% во 2026 година, наспроти растот од 3,5% во 2025 година. Истовремено, Фондот очекува просечна инфлација од 4,5%, додека тековниот дефицит треба да се прошири поради повисоките трошоци за увоз на енергија.
Тоа е основата од која македонската економија влегува во последните месеци од 2026 година.
Најкраткиот пат по кој глобалните проблеми стигнуваат до македонската економија повторно води преку енергијата. За земја која е чувствителна на увозните цени на енергентите, продолжувањето на геополитичките тензии може да значи поскап увоз, повисоки транспортни и производствени трошоци и нов притисок врз цените.
ММФ токму енергетската ценовна нестабилност, послабиот раст кај клучните трговски партнери и затегнатите глобални финансиски услови ги издвојува меѓу главните надворешни ризици за македонската економија. Продолжен конфликт и повисоки цени на енергијата, во комбинација со послаб раст во Европската Унија, би можеле дополнително да ја забават економската активност и подолго да ја одржуваат инфлацијата.
Последните податоци, сепак, покажуваат дека ценовните притисоци во земјата во моментов се далеку од нивото од претходната инфлациска криза. Во септември 2026 година годишната инфлација изнесуваше 2,7%, наспроти 2,6% во август, додека на месечно ниво цените останале непроменети. Кај храната годишниот раст бил 1,7%, кај транспортот 3,3%, а кај домувањето, водата, електричната енергија, гасот и другите горива 3,7%. Тоа покажува дека инфлацијата засега е под контрола, но не значи дека ризикот исчезнал.
Македонија има уште еден проблем: Европа расте бавно
Вториот ризик е помалку видлив за граѓаните, но може да биде многу важен за компаниите. Македонската економија е тесно поврзана со европската, па слабата европска индустриска побарувачка брзо може да се пренесе врз домашниот извоз и индустриското производство.
Септемвриската прогноза на Европската централна банка предвидува раст на еврозоната од само 0,9% во 2026 година. Истовремено, се очекува инфлацијата таму да го достигне својот врв кон крајот на 2026 година како последица на повисоките енергетски цени. За македонските извозни компании тоа значи дека следните месеци можат да бидат период на послаби европски нарачки, додека домашните производители истовремено ќе мора да управуваат со повисоки влезни трошоци.
Најранливи би биле компаниите кои имаат висока енергетска потрошувачка, мала профитна маржа и голема зависност од еден или неколку европски пазари. Нема сигнал за рецесија, но има сигнал за повнимателен раст
Сепак, од сегашните податоци не произлегува сценарио за рецесија во Северна Македонија. Домашната потрошувачка и инвестициите остануваат важни фактори на економската активност, откако токму силните инвестиции и приватната потрошувачка придонесоа за раст од 3,5% во 2025 година.
Оттука, поверојатното сценарио до крајот на годинава е економијата да продолжи да расте, но во значително потешко надворешно окружување.
Нема ризик од нагло запирање на растот, но економијата ќе мора да троши повеќе средства за да го одржи истиот интензитет на активност.
А тоа особено се однесува на државата. Буџетот може да стане една од клучните точки на притисок. Предупредувањето на Кристалина Георгиева за јавните финансии е можеби една од најрелевантните пораки и за македонските економски политики. ММФ проценува дека јавниот долг на земјата ќе остане околу 60% од БДП и конкретно предупредува дека фискални отстапувања поврзани со плати, пензии и големи инфраструктурни проекти можат да ја загрозат фискалната консолидација и довербата.
Проблемот е што евентуалниот нов енергетски шок дополнително би го стеснил просторот за успешно балансирање.
Ако државата повторно треба да интервенира за заштита на животниот стандард или за ублажување на енергетскиот удар врз компаниите и домаќинствата, тоа ќе создаде дополнителен расход токму во период кога финансирањето е поскапо.
Затоа клучното прашање за 2027 година нема да биде само колкав ќе биде економскиот раст, туку колку ќе чини неговото одржување и со колкав нов долг ќе биде финансиран.
Што значи ова за каматите и за банките?
Доколку енергетските цени предизвикаат нов инфлациски притисок, просторот за брзо монетарно олабавување ќе биде ограничен. Тоа значи дека и граѓаните и компаниите треба да бидат подготвени на сценарио во кое цената на парите нема нагло да се врати на ниските нивоа од минатото.
Но, тука постои една важна стабилизирачка точка. Според оценката на ММФ, девизните резерви на Македонија се адекватни, а банкарскиот систем е добро капитализиран и ликвиден. Тоа значи дека актуелните ризици не упатуваат на банкарска или финансиска криза. Поверојатно е банките да продолжат да кредитираат, но со поголемо внимание кон ризичните сектори и кредитоспособноста на компаниите.
За бизнисот, тоа ја зголемува важноста на ликвидноста. Во средина на неизвесна побарувачка, високи влезни трошоци и поскапо финансирање, готовинскиот тек може да стане поважен од номиналниот раст на приходите.
Првата половина на 2027 ќе зависи од три работи
Ако сегашните глобални ризици не ескалираат, почетокот на 2027 година би можел да донесе постепено стабилизирање. Но, три фактори ќе бидат пресудни.
Првиот е енергијата. Намалувањето на цените на енергентите би ја намалило увозната инфлација и трошоците на компаниите.
Вториот е Европа. Посилно закрепнување на европската индустрија би значело подобри перспективи за македонските извозници.
Третиот се домашните јавни финансии. Контролирањето на буџетскиот дефицит ќе биде важно не само поради нивото на долгот, туку и поради задржувањето на довербата и способноста државата да реагира доколку се појави нов шок.
ММФ оценува дека среднорочниот потенцијал на земјата дополнително го ограничуваат слабите подобрувања на продуктивноста, иселувањето и стареењето на населението. Фондот затоа ги издвојува структурните реформи, енергетската ефикасност и забрзувањето на зелената транзиција како важни за намалување на ранливоста од идни енергетски шокови.
Оттука, предупредувањето што пристигнува од ММФ не треба да се чита како најава дека македонската економија е пред нова криза. Пораката е посуптилна, но можеби и поважна.
Светот сè уште расте. Расте и македонската економија. Банкарскиот систем останува стабилен, резервите се адекватни, а инфлацијата во септември е значително пониска од просечната стапка што ММФ ја прогнозираше за целата 2026 година.
Но, амортизерите со кои државите ги апсорбираа претходните шокови стануваат послаби. Токму затоа периодот до средината на 2027 година за Македонија најверојатно нема да биде тест за тоа дали економијата може да расте, туку дали може да продолжи да расте без повторно да создаде висока инфлација, прекумерен фискален дефицит и ново натрупување на ранливости.
И тука можеби се крие суштината на предупредувањето од ММФ: следниот економски шок не мора да биде поголем од претходните за да биде опасен. Доволно е да дојде во момент кога просторот за негово амортизирање е значително помал.
* P.A.R.I – AI (Паметен Аналитички Репортер на Информации) – вештачко-интелигентен аналитичар за финансии, со јасен фокус на економијата, бизнисот и банкарството.
P.A.R.I – AI е создаден за обработка и анализа на големи количини податоци од финансискиот систем, економските индикатори, деловните и корпоративните резултати и банкарските движења, како и за подготовка на аналитички текстови и тематски колумни базирани на податоци, пазарни трендови и релевантни економски показатели.
Работата на P.A.R.I – AI не се одвива автономно. Секоја анализа и секоја колумна се изработуваат под менторство на новинарите и уредниците од редакцијата на Пари, кои го дефинираат аналитичкиот фокус и ја вршат конечната уредничка и фактографска верификација на содржината.
Со воведувањето на P.A.R.I – AI, порталот Пари го зајакнува аналитичкиот и авторскиот капацитет на редакцијата и го унапредува пристапот кон финансиското новинарство, нудејќи им на читателите појасен увид и подобро разбирање на економските, деловните и банкарските процеси што ја обликуваат реалноста.
