Светот влегува во трка за бакар – од 2028 година се заканува недостиг на металот што ја движи новата економија

Светот инвестира милијарди во вештачка интелигенција, електрични автомобили и нови енергетски системи, но сите овие технологии зависат од еден метал што станува сè побаран – бакарот. И додека технолошките компании забрзано градат центри за податоци, а државите ги прошируваат електричните мрежи, рударската индустрија не успева доволно брзо да ги зголеми производствените капацитети. Резултатот би можел да биде сериозен недостиг на бакар веќе од 2028 година, со последици што ќе се почувствуваат далеку надвор од рударството – во цените на технологијата, енергетиката, индустријата и инфраструктурните проекти.

На ризикот предупредува „Фајненшел тајмс“, повикувајќи се на новите анализи за светскиот пазар на бакар. Според истражувањето на BloombergNEF, побарувачката за овој метал би можела да порасне за 61 процент до 2050 година, достигнувајќи речиси 46 милиони тони годишно.

Но, понудата тешко ќе го следи таквиот раст. Аналитичарите предвидуваат дека недостигот ќе започне во 2028 година и постепено ќе се продлабочува. Доколку не се обезбедат доволно нови производствени капацитети, до 2050 година разликата меѓу побарувачката и понудата би можела да достигне 20 милиони тони, односно 44 проценти од очекуваната светска побарувачка.

Зад овие бројки се крие голем инвестициски предизвик. Според BloombergNEF, за да се надмине очекуваниот недостиг, потребни се околу 332 милијарди долари инвестиции во нови рудници. Проблемот е што отворањето рудник не може да го следи темпото со кое се развиваат современите технологии.

Од откривањето на наоѓалиштето до добивањето дозволи, изградбата и започнувањето на производството, во просек минуваат околу 17 години. Тоа значи дека дури и инвестициите што би започнале денес нема брзо да го зголемат снабдувањето.

Дополнителна тешкотија е што дел од постојните рудници се соочуваат со намалување на квалитетот на рудата, што ја прави експлоатацијата посложена и поскапа. Истовремено, политичките ризици, строгите еколошки процедури и високите капитални вложувања го забавуваат развојот на нови проекти.

Интересно е што краткорочните прогнози не најавуваат непосреден недостиг. Напротив, Меѓународната студиска група за бакар во октомврискиот извештај процени дека светскиот пазар на рафиниран бакар ќе има вишок од околу 104.000 тони во 2026 година и 368.000 тони во 2027 година.

Ова покажува дека проблемот не е во моменталното исчезнување на бакарот од пазарот, туку во долгорочната способност на рударската индустрија да одговори на растечката побарувачка.

А побарувачката доаѓа од повеќе страни истовремено. Бакарот е незаменлив во голем дел од електроенергетската инфраструктура, се користи во електричните возила, полначите, трансформаторите, ветерните турбини и соларните системи. Сè поголемо значење добива и во центрите за податоци што ги користат компаниите за развој на вештачка интелигенција.

Според BloombergNEF, потребите од бакар само за електрифицираниот транспорт би можеле да пораснат за 244 проценти до 2050 година, достигнувајќи 11,4 милиони тони годишно.

Посебен притисок создава и развојот на електричните мрежи. Колку повеќе електрична енергија произведуваат и трошат економиите, толку поголема е потребата од кабли, проводници, трансформатори и друга опрема во која бакарот има клучна улога.

На ризикот предупредува и Меѓународната агенција за енергија. Во извештајот за критичните минерали за 2026 година, агенцијата проценува дека до 2035 година очекуваното снабдување со бакар од рудници и најавени проекти би можело да биде за околу 25 проценти под потребите за примарно производство, според нејзиното основно сценарио.

Пазарот веќе реагира на очекувањата за ограничена понуда. Според „Фајненшел тајмс“, цената на бакарот пораснала за 76 проценти од почетокот на 2024 година, а во септември 2026 достигнала рекордни 14.875 долари за тон.

Високите цени можат да бидат поттик за рударските компании да инвестираат во нови капацитети, но истовремено претставуваат дополнителен трошок за индустриите што го користат металот.

За производителите на електрична опрема, автомобили и индустриски машини, поскапиот бакар може да значи повисоки производствени трошоци. Кај големите инфраструктурни проекти, особено во енергетиката, тоа може да ја зголеми вкупната инвестициска вредност.

Ваквите движења се важни и за Македонија, каде што развојот на енергетската инфраструктура, обновливите извори и индустриските инвестиции подразбира употреба на електрична опрема и материјали што содржат бакар. Доколку цената на металот продолжи да расте, дел од идните проекти би можеле да се соочат со повисоки трошоци.

Сепак, прогнозите не значат дека светот неизбежно ќе остане без бакар. Поголемите инвестиции во рударството, рециклирањето, технолошките подобрувања и користењето алтернативни материјали можат да го ублажат недостигот. Прашањето е дали овие решенија ќе се развиваат доволно брзо.

Така, бакарот од традиционална индустриска суровина станува еден од стратешките ресурси на новата економија. Светот располага со технологии за побрзи компјутери, електрични автомобили и почиста енергија, но нивниот развој ќе зависи и од тоа дали ќе има доволно метал за нивно производство. А во трката за технолошка иднина, токму бакарот би можел да стане едно од најтесните грла.