Аналитика
На самиот почеток од космичката историја, кога универзумот сè уште бил во својата „младост“, една далечна галаксија веќе криела нешто што астрономите дури сега успеале да го откријат – три масивни црни дупки, од кои најголемата има маса еднаква на 80 милиони Сонца. Откритието не е само уште еден успех на вселенскиот телескоп „Џејмс Веб“, туку нова загатка за науката: како толку сложен и масивен систем успеал да се формира толку брзо по Големата експлозија?
Галаксијата со ознака J0148-4214 е толку далеку од Земјата што нејзината светлина патувала повеќе од 12,5 милијарди години за да стигне до нас. Тоа значи дека астрономите не ја гледаат каква што е денес, туку каква што изгледала кога универзумот бил стар само околу 1,2 милијарди години, односно помалку од една десетина од неговата денешна возраст.
Токму тука започнува мистеријата. Според досегашните сознанија, во центрите на големите галаксии најчесто се наоѓа по една супермасивна црна дупка. Постојат и системи со две, особено кога галаксиите се судираат и спојуваат. Но три активни масивни црни дупки во една толку млада галаксија претставуваат исклучително необичен наод.
Меѓународниот тим предводен од научници од германскиот Институт за вонземска физика „Макс Планк“ утврдил дека сите три црни дупки активно привлекуваат материја од својата околина. Две се наоѓаат во централниот дел на галаксијата, на меѓусебно проектирано растојание од околу 620 светлосни години, додека третата е оддалечена приближно 5.500 светлосни години од центарот.
Нивните проценети маси се значително различни: најголемата има околу 80 милиони Сончеви маси, втората околу два милиона, а најмалата приближно 600 илјади. Особено интересно е што најмалата од нив привлекува материја со исклучително голема брзина, дури и над границата што ја предвидуваат основните теоретски модели за раст на црните дупки.
За да дојдат до ова откритие, научниците не ги фотографирале директно црните дупки. Наместо тоа, со инструментите на „Џејмс Веб“ ја анализирале светлината што ја емитува гасот во нивната близина. Водородот што се движи со огромни брзини под влијание на силната гравитација остава препознатливи траги во светлосниот спектар. Токму тие траги им овозможиле на истражувачите да ги издвојат трите извори.
Но најважното прашање не е каде се наоѓаат црните дупки, туку како настанале.
Една од водечките теории претпоставува дека супермасивните црни дупки растеле преку долготрајно привлекување гас и преку спојување со други црни дупки. Проблемот е што во раниот универзум времето за таков раст било ограничено. Ако веќе по 1,2 милијарди години постоеле вакви системи, можно е процесите на нивното формирање да биле многу побрзи и поинтензивни отколку што претходно се претпоставувало.
Едно од можните објаснувања е дека младите галаксии многу почесто се судирале и спојувале. При таквите космички средби, нивните централни црни дупки постепено се приближувале, а во одредени услови и се спојувале, создавајќи сè помасивни објекти.
Научниците проценуваат дека двете црни дупки во централниот дел на J0148-4214 би можеле да се спојат во следните неколку стотици милиони години од моментот во кој ја набљудуваме галаксијата. Судбината на третата е понеизвесна. Таа можеби постепено се движи кон центарот, но постои и можност да е остаток од претходно спојување, исфрлен од централниот регион поради силни гравитациски ефекти.
Ова откритие се надоврзува на пошироката слика што ја создава телескопот „Џејмс Веб“. Неговите набљудувања сè почесто откриваат масивни црни дупки во многу рани фази од развојот на универзумот. Новите истражувања, објавени во септември во научните списанија Nature и Nature Astronomy, дополнително ги разгледуваат можностите за брзо создавање и раст на овие космички џинови.
Една од хипотезите е дека дел од црните дупки настанале од исклучително масивни почетни објекти, кои потоа растеле со голема брзина. Друга можност е дека честите спојувања на галаксиите и нивните црни дупки одиграле многу поголема улога отколку што досега се сметало. Најверојатно, за целосно објаснување ќе бидат потребни повеќе механизми.
Откритието отвора и нови можности за идните вселенски мисии. Спојувањата на масивните црни дупки создаваат гравитациски бранови – бранувања на самото простор-време – кои идните вселенски опсерватории би можеле да ги регистрираат. Тоа би им овозможило на научниците не само да ги набљудуваат последиците од овие космички судири, туку и подобро да ја реконструираат историјата на создавањето на галаксиите.
Иако трите црни дупки се оддалечени повеќе од 12,5 милијарди светлосни години, нивното значење е многу поблиско до нас. Тие можат да помогнат да се објасни како настанале огромните црни дупки што денес се наоѓаат во центрите на галаксиите, вклучително и во нашиот Млечен Пат.
Можеби најголемото изненадување е што универзумот, кој денес го сметаме за стар околу 13,8 милијарди години, уште во својата рана младост бил способен да создаде структури со зачудувачка сложеност.
Трите црни дупки не даваат конечен одговор за нивното потекло. Но можеби нè приближуваат до сознанието дека првите милијарди години од постоењето на универзумот биле многу подинамични отколку што сме замислувале.
