Аналитика
Зад бројката од 4,3 отсто раст на македонската економија во второто тримесечје, најсилен резултат по пандемиските квартали од 2021 година наваму, се крие приказна многу поразлична од онаа што првиот впечаток ја сугерира. Аналитичарите од институтот Finance Think, во својот последен „Макроекономски монитор”, ја расчленуваат сликата зад бројката и укажуваат дека растот во значителна мера е поттикнат од буџетска потрошувачка, а не од самоодржлив економски развој.
Бројката сама по себе е импресивна – ова е прв квартал со раст над 4 отсто откако економијата излезе од пандемискиот шок. Но кога Finance Think ги анализира факторите зад растот, највпечатлива е доминацијата на еден единствен сектор. Градежништвото пораснало за 21,9 отсто, а зад тој скок стојат пред сè нискоградбата (48,9%) и специјализираните градежни работи (61,5%) – категории коишто, според анализата, во голема мера се одраз на изведба на капитални инвестиции на државата, и на национално и на локално ниво. Со други зборови, копачките и бетонот на градилиштата во голема мера се движени од јавни пари, не од приватна иницијатива.
Индустријата (3,9%) и трговијата (4,1%) исто така придонеле солидно, додека на расходната страна личната потрошувачка (3,3%) и извозот (10,4%) го комплетираат сликата за растот. Но токму личната потрошувачка е местото каде анализата на Finance Think открива втор притисок кон буџетот. Растот на потрошувачката, велат аналитичарите, продолжува да биде поттикнат од растот на доходите – номинален раст на платите од 7,3 отсто, забрзано задолжување на домаќинствата преку кредити (12,1%), и особено од големиот раст на пензиите во последните две години. Токму тој раст на пензиите го „претоварил” пензискиот буџет, чиј дефицит во првата половина од 2026 година веќе е натреализиран на ниво од 55 отсто од планираното за целата година.
Заклучокот на институтот е недвосмислен: растот на БДП, во значајна мера, иако не целосно, е индуциран од буџетска потрошувачка која оневозможува доволна фискална консолидација. Тоа не е апстрактна констатација – буџетскиот дефицит во првата половина од годината достигна 7,1% од БДП, значително над проектираните 4,1% за целата година, а капиталните инвестиции веќе се потреализирани на 41,7 отсто од годишниот план, здравствениот дефицит на 40,8 отсто, а споменатиот пензиски дефицит – на дури 55 отсто.
Додека БДП скока, пазарот на труд останува неподвижен како да живее во сосема поинаква економија. Невработеноста во второто тримесечје остана непроменета на 11,3 отсто, проследена со слична вработеност и иста стапка на активност на населението. Finance Think тоа го опишува со прецизна дијагноза – „интензивна летаргичност” на пазарот на трудот, кој едноставно не реагира на забрзувањето на економијата. Уште позагрижувачки, неформалната вработеност дополнително пораснала – од веќе високите 13,3 отсто на вкупната вработеност, на 14,3 отсто – показател дека сивата економија, особено веројатно во градежништвото, не се намалува, туку напротив.
Инфлацијата, пак, забрза на 4,6 отсто на годишна основа во второто тримесечје, во споредба со 3,7 отсто претходно. Но зад тоа забрзување главно стои технички ефект – ниска споредбена основа од претходниот период, кога сè уште важеа мерки за ограничување на маржите и цените. Иако актуелниот скок не е алармантен сам по себе, Finance Think предупредува дека комбинацијата од продолжените конфликти на европско и блискоисточно тло, заедно со домашните буџетски притисоци, бара особена внимателност во креирањето на монетарната и фискалната политика во периодот што следи.
Дел од индустриската слика дополнително ја комплицира приказната. Вкупното индустриско производство во првите два квартали од 2026 година забележа скромен раст од само 0,9 отсто, при нагло опаѓање на бројот на вработени во индустријата (-2,9%). Секторски, сликата е крајно нерамномерна – производството на облека паднало за впечатливи 13,9 отсто, а бројот на вработени во таа гранка се намалил за 11,4 отсто, додека производството на фабрикувани метални производи бележи скок од 31,5 отсто. Ваквата поларизација сугерира дека индустрискиот раст не е рамномерен, туку концентриран во неколку специфични гранки, додека други, како текстилната индустрија, продолжуваат да стагнираат или назадуваат.
Со поглед кон остатокот од годината, институтот останува претпазливо оптимистички. Проекцијата на Finance Think за растот на БДП во 2026 изнесува 3,5 отсто, значително пониско од резултатот забележан во второто тримесечје, додека за инфлацијата предвидуваат стапка од 4,1 отсто. Растот на економијата, велат аналитичарите, се очекува да се задржи во текот на годината, главно воден од домашните фактори – но токму тие домашни фактори, пред сè буџетската потрошувачка, се истите оние коишто веќе го турнаа дефицитот далеку над планираните рамки.
Пораката на институтот, всушност, е повеќе предупредување отколку прослава: солидните бројки за раст не смеат да го замаглат фактот дека тие во голема мера се резултат на трошење над планираното, додека структурните проблеми – невработеноста, сивата економија и притисоците врз пензискиот и здравствениот буџет – остануваат нерешени под површината на позитивните статистики.
