Аналитика
Седум месеци војна меѓу САД и Иран, наизменично затишје и ескалации, конечно го турнаа нафтениот пазар до точка на „пукање“. Цените на нафтата на светските берзи оваа недела бележат најголем неделен скок од јули – момент кога инвеститорите повторно ја препознаа реалната опасност дека конфликтот на Блискиот Исток може трајно да ги наруши тековите на енергија низ Теснецот Хормуз, преку којшто минува значаен дел од светската нафта.
Брент нафтата во петокот тргуваше околу 96 долари за барел, со неделен раст од над 7 отсто, додека американската West Texas Intermediate (WTI) се движеше кон 92 долари за барел, зголемувајќи се за повеќе од 9 отсто во истиот период – најсилни неделни добивки откако нафтата последен пат толку остро скокна во неделата што заврши на 20 јули. Порастот дојде откако релативно мирниот период меѓу двете страни нагло заврши – американска бомбардерска кампања порано во неделава беше проследена со ирански реванш врз американски бази во регионот, во она што се опишува како најжестоки судири меѓу двете земји од јули наваму.
Војната, којашто започна со заеднички американско-израелски напади кон крајот на февруари, сега влезе во седмиот месец без јасен крај на видикот. Ситуацијата дополнително се заострува со изјавите на израелскиот министер за одбрана Израел Кац, кој обнови закани дека Израел ќе ги „осакати” ирaнските воени и цивилни капацитети, вклучувајќи ги и енергетските постројки – реторика која на пазарите веднаш се преведува во зголемена премија за ризик.
Аналитичарите се согласуваат дека тековниот скок не е привремена нервоза, туку одраз на подлабока промена во перцепцијата на ризикот. „Нафтените пазари ја препрецизираат својата ранливост. Ризичната премија може да остане компресирана само толку долго додека основниот безбедносен проблем останува нерешен”, изјави Пријанка Сачдева, раководителка на пазарни анализи во сингапурската компанија Phillip Nova. Оваа изјава добро ја опишува клучната динамика на моменталниот пазар – секое затишје во конфликтот носи привремено олеснување на цените, но секоја нова ескалација веднаш го враќа стравот, а со него и повисоките цени.
Бројките зад целата приказна се впечатливи и на подолг рок – нафтата тип „Брент” оваа година поскапи за скоро 60 отсто, при што рафинираните производи, како дизелот, бележат уште поостри поскапувања поради комбинацијата од конфликтот на Блискиот Исток и продолжената војна меѓу Русија и Украина. Цените на дизелот на мало во САД оваа недела достигнаа највисоко ниво од средината на 2022 година, додека залихите во Европа остануваат значително под сезонските просеци – фактор кој дополнително ја зголемува ранливоста на европскиот пазар пред настапувачката зима.
Иако конфликтот е доминантниот фактор, сликата не е целосно едностран приказ на пад на понудата. И покрај воените судири, дел од испораките на нафта продолжуваат да излегуваат од Персискиот Залив преку Теснецот Хормуз, при што американски службеници оваа недела укажаа дека регионалните текови остануваат солидни. Ирак, пак, значително го зголеми својот извоз на нафта – на околу 2,34 милиони барели дневно во август, во споредба со само 1,35 милиони барели дневно во јули, соопштија ирачки енергетски службеници, додавајќи дека и во септември се очекува дополнителен раст, поттикнат од значителни попусти и ирански одобренија за ирачки танкери. Токму таквите развојни настани повремено успеваат делумно да го „затнат” растот на цените, дури и во услови на засилена геополитичка нервоза.
За крајните потрошувачи и бизнисите, последиците од овој тренд веќе не се апстрактни. Повисоките цени на суровата нафта директно се пренесуваат врз цените на горивата на пумпите, трошоците за транспорт и логистика, а со тоа и врз пошироката инфлација – токму во момент кога централните банки низ светот се обидуваат да ја задржат ценовната стабилност. Земји коишто во голема мера зависат од увоз на енергија, вклучувајќи ги и оние во регионот на Западен Балкан, остануваат особено изложени на овие движења, бидејќи секој нов скок на светските берзи со себе носи и повисоки сметки за домаќинствата и индустријата.
Останува отворено прашањето колку долго ќе трае тековниот тренд на раст. Доколку конфликтот меѓу САД и Иран дополнително ескалира – особено доколку дојде до директно нарушување на протокот на нафта низ Теснецот Хормуз – аналитичарите не исклучуваат дека сегашните нивоа на цени би можеле да бидат само почеток на понатамошен раст. Од друга страна, секој сигнал за дипломатско смирување, слично на претходните периоди на затишје во текот на годинава, брзо би можел да ја пресече моменталната пазарна нервоза.
