Аналитика
Почетокот на годинава донесе јасен сигнал. Царинската управа на Македонија во малопродажен објект во Струга заплени 1.387 електронски цигари и 1.027 кутии традиционални цигари, заедно со други тутунски производи без акцизни марки. Избегнатата акциза, според институцијата, изнесува 509.000 денари. Пораката е недвосмислена: нелегалната трговија не прави разлика меѓу категориите -традиционалните цигари и новите никотински производи завршуваат на ист рафт, во ист продажен канал. А таму каде што нема акцизна марка, нема ни контрола на возраста. Токму тука почнува најголемиот ризик – за младите.
Сепак, една заплена не ја открива големината на нелегалниот пазар, туку покажува само што е откриено при конкретна контрола. За да се знае вистинскиот обем, трендот и здравствените последици за купувачите, потребни се податоци за увозот, легалната продажба, акцизите, теренските проверки и составот на запленетите производи. Без нив, секоја проценка останува нагаѓање.
Светски трендови што не смеат да се мешаат
Експертите предупредуваат дека острите ограничувања може да ја турнат побарувачката кон нерегулирани канали. Тоа е сериозна хипотеза што бара проверка -не е автоматско правило за секоја земја. Пазарниот исход зависи од цената, законската достапност, контролата на продажбата и капацитетот на институциите да ги спроведат мерките. Клучно е нелегалните цигари да не се ставаат во ист кош со нелегалните електронски цигари: производството, каналите на шверц и здравствените ризици кај нив се суштински различни.
Европскиот извештај на КПМГ за 2025 година проценува дека во Европската Унија се потрошени околу 41,8 милијарди нелегални цигари, што е 10,3 отсто од вкупната потрошувачка на цигари. Тоа е приближно секоја десетта цигара. Сепак, станува збор за проценки само за цигари: тие не мерат колкав дел од пазарот на електронски цигари е нелегален, ниту докажуваат која поединечна даночна или регулаторна мерка го обликувала трендот.
Што навистина мери продажната статистика?
Професионално дизајнирана интернет-продавница, квалитетни фотографии и автоматизирана комуникација со купувачите можат да остават впечаток на легална и проверена понуда. Алатките за генерирање содржина дополнително го олеснуваат создавањето таква слика. Но зад убедливиот дигитален настап не мора да стои проверен производ: изгледот на страницата не е доказ за потеклото и составот, за платената акциза или за проверката на возраста на купувачите. Затоа проверката не смее да заврши на екранот – таа мора да ги опфати продавачот и синџирот на снабдување.
Младите – првата линија што мора да се брани
Најголемата цена на нелегалниот пазар не се мери во денари, туку во пристапот што им го отвора на младите. Никотинските производи се наменети исклучиво за возрасни, а законот јасно ја забранува нивната продажба на малолетни лица. Нелегалниот продавач, сепак, не бара лична карта, неговиот бизнис постои токму затоа што ги заобиколува правилата. Нелегалниот производ носи двоен ризик: стигнува до малолетниците без никаква бариера, а никој не гарантира што содржи. Непознато потекло, непроверен состав, непозната количина никотин и отсуство на здравствени предупредувања, тоа е стоката што најлесно завршува во рацете на децата. Ароми што потсетуваат на слатки, шарени уреди за еднократна употреба, пакувања маскирани како секојдневни предмети и онлајн нарачки без проверка на возраста го приближуваат производот токму до оние за кои никогаш не бил наменет. Затоа заштитата на младите не смее да зависи од совеста на поединечен продавач. Таа бара доследна контрола на продажните места, строги санкции за прекршителите, задолжителна проверка на возраста при онлајн продажба и заедничка одговорност на институциите, легалните трговци, училиштата и родителите. Секој нелегален производ што завршува кај малолетник е доказ дека системот некаде попуштил.
Од заплена кон систем
Домашниот пример со цигари ја покажува и поголемата институционална цена. Во септември 2026 година, Царинската управа на Македонија соопшти дека во операцијата „Филтер“ открила организирани случаи на шверц на цигари и избегнати давачки од над 377 милиони денари, поврзани со постапувања во првата половина на 2024 година. Случајот се однесува на традиционални, а не на електронски цигари, но јасно покажува дека следењето на стоката, институционалната координација и одговорноста во самите служби се подеднакво важни како и правилата на хартија.
За Македонија, одговорот мора да биде систем, а не поединечни акции – со заштитата на младите во неговиот центар: поврзани царински и пазарни контроли, проверка на производите и акцизите, ефикасно ограничување на пристапот на малолетните лица и континуирано следење на онлајн продажбата. Потребна е и јасна евиденција по категории, за институциите да знаат дали на пазарот завршуваат нелегални цигари, течности, уреди или други никотински производи. Ниту забраната, ниту дозволата сама по себе не е доказ за успех. Успехот се мери со три резултати: оневозможен пристап за малолетните, помалку пушење и што помал простор за нерегулирана трговија. Секој нелегален производ тргнат од пазарот е еден ризик помалку за младите.
ПР Објава.
