Аналитика
Големата победа на демократите на изборите во САД не значи само промена на политичкиот однос на силите во Вашингтон. Таа отвора нов период на неизвесност за економската политика на Доналд Трамп, неговите планови за дополнителни даночни олеснувања, царините, државното задолжување и регулацијата на големите компании. Со освоено мнозинство и во Сенатот и во Претставничкиот дом, демократите добиваат можност да ги блокираат новите законски иницијативи на Белата куќа и да ја засилат контролата врз трошењето на федералните средства. Но, Трамп го задржува правото на вето и значителен дел од извршните овластувања, што ја прави политичката блокада едно од најреалните сценарија за следните две години.
На изборите одржани на 3 ноември, Демократската партија оствари убедлива победа, освојувајќи мнозинство во двата дома на американскиот Конгрес. Републиканците загубија сенаторски места дури и во традиционалните упоришта како Тексас, Канзас и Јужна Каролина, додека демократите остварија значителни добивки и во изборите за Претставничкиот дом.
Според анализите на „Ројтерс“ и „Асошиејтед прес“, високите трошоци за живот, незадоволството од царинската политика и војната со Иран биле меѓу главните причини за промената во расположението на гласачите.
Резултатот го означува крајот на периодот во кој републиканците истовремено ја контролираа Белата куќа и двата дома на Конгресот. Новиот состав ќе започне со работа на 3 јануари 2027 година, кога демократите ќе добијат директно влијание врз усвојувањето на законите, федералниот буџет и потврдувањето на високите државни функционери.
Прашањето сега е колку оваа промена ќе ја ограничи економската политика што Трамп ја спроведуваше во првите две години од својот втор претседателски мандат.
ШТО ЌЕ СЕ СЛУЧИ СО ДАНОЧНИТЕ ОЛЕСНУВАЊА?
Една од најважните економски последици од изборите се однесува на даночната политика.
Во изминатите две години администрацијата на Трамп го користеше републиканското мнозинство за спроведување мерки насочени кон намалување на даночниот товар, поттикнување на приватните инвестиции и подобрување на условите за американските компании.
Со преземањето на Конгресот од демократите, можноста за дополнителни даночни намалувања станува значително поограничена.
За усвојување нови даночни закони ќе биде потребна согласност од двата дома на Конгресот, а демократите ќе можат да го блокираат секој предлог што не е во согласност со нивните приоритети.
Тоа особено се однесува на евентуални нови даночни поволности за големите корпорации и домаќинствата со високи приходи.
Сепак, постојните даночни закони не престануваат да важат поради изборниот резултат. За нивна измена или укинување исто така е потребна законодавна постапка, а Трамп може да стави вето на законите со кои не се согласува.
Затоа, наместо голем пресврт во даночната политика, поверојатен е период во кој постојните правила ќе останат на сила, а новите иницијативи ќе зависат од меѓупартиски договор.
За компаниите ова значи помала извесност за идните даночни олеснувања, но не и автоматско зголемување на даноците.
ЦАРИНИТЕ ОСТАНУВААТ ВО РАЦЕТЕ НА ТРАМП
Царинската политика е еден од столбовите на економската стратегија на Трамп, но и една од темите за кои демократите најавуваат поостар институционален надзор.
Трамп користеше повисоки царини како инструмент за заштита на домашното производство, намалување на трговскиот дефицит и зајакнување на американската позиција во преговорите со трговските партнери.
Демократите, од друга страна, тврдат дека дел од овие мерки ги зголемуваат трошоците за американските компании и потрошувачи, бидејќи поскапиот увоз се пренесува во повисоки цени.
Меѓу нивните најавени приоритети е преиспитувањето на царините кон Канада, како и ограничувањето на законските механизми што му овозможуваат на претседателот самостојно да воведува одредени трговски ограничувања.
Но, тука постои важна правна разлика.
Демократското мнозинство само по себе не е доволно за укинување на царините на Трамп. Претседателот задржува значителни овластувања во трговската политика, иако тие се ограничени со законите и со одлуките на американските судови.
Дури и ако Конгресот усвои закон за отстранување одредени царини, Трамп може да го блокира со вето. За надминување на претседателското вето е потребно двотретинско мнозинство во двата дома, со кое демократите не располагаат.
Сепак, нивното мнозинство ќе им овозможи да организираат истраги и сослушувања за ефектите од царините, исклучоците што им се одобруваат на одредени компании и распределбата на средствата поврзани со трговските договори.
За меѓународните компании и трговските партнери на САД тоа значи дека царинската неизвесност нема да исчезне со изборната победа на демократите, но политичкиот притисок за промена на трговската политика ќе се зголеми.
АМЕРИКАНСКИОТ ДОЛГ НАД 40.000 МИЛИЈАРДИ ДОЛАРИ
Најсериозниот економски предизвик за новиот Конгрес можеби нема да бидат даноците или царините, туку федералниот буџет и јавниот долг.
Според финансиските анализи што ги објави „Ројтерс“ непосредно пред изборите, американскиот јавен долг надминува 40.000 милијарди долари, а буџетскиот дефицит за 2026 година се проценува на околу 2.000 милијарди долари, односно приближно шест проценти од бруто-домашниот производ.
Тоа значи дека новата политичка поделба во Вашингтон се случува во време на веќе високи потреби за задолжување и растечки трошоци за камати.
Демократите ќе можат да условуваат дел од идните буџетски расходи и да бараат промени во приоритетите на федералната потрошувачка.
Администрацијата на Трамп, пак, ќе настојува да ги зачува средствата за своите економски, безбедносни и имиграциски политики.
Во такви услови се зголемува ризикот од долги преговори околу финансирањето на федералната влада, привремено затворање на дел од државните институции и спорови за законскиот лимит на задолжување.
Слични конфликти веќе се случувале во американската политичка историја, но сегашната финансиска состојба ја зголемува нивната економска тежина.
Инвеститорите особено ќе следат дали политичката блокада ќе ги ограничи новите расходи или, напротив, ќе го отежне постигнувањето договор за намалување на буџетскиот дефицит.
Ниту еден од тие исходи не е загарантиран.
Голем дел од американската потрошувачка е поврзан со законски утврдени обврски, како пензиското и здравственото осигурување, како и со сервисирањето на јавниот долг. Поради тоа, и со новиот состав на Конгресот, можностите за брзо намалување на дефицитот остануваат ограничени.
ВОЛСТРИТ РЕАГИРА: ДОЛАРОТ СЛАБЕЕ, ТЕХНОЛОШКИТЕ АКЦИИ ПАЃААТ
Првата реакција на финансиските пазари покажа дека инвеститорите ја доживуваат изборната победа на демократите како фактор што може да ги промени очекувањата за идните корпоративни приходи и регулацијата.
Во азиското тргување на 4 ноември, американските берзански фјучерси првично забележаа значителен пад, особено кај технолошките компании, пред делумно да ги намалат загубите.
Фјучерсите на технолошкиот индекс Nasdaq во еден момент загубија повеќе од два проценти, додека подоцна падот се намали на околу 0,5 проценти.
Истовремено, американскиот долар ослабе во однос на главните светски валути, а приносот на десетгодишните американски државни обврзници се намали за околу шест базични поени, на приближно 4,91 процент.
Овие движења покажуваат дека дел од инвеститорите очекуваат помал простор за дополнителни даночни олеснувања и нови државни расходи, но и можност за построга регулација во одделни економски сектори.
Сепак, аналитичарите предупредуваат дека првичните пазарни реакции не мора да го покажуваат долгорочниот ефект од изборите.
Кристофер Хоџ, главен економист за САД во инвестициската банка „Натиксис“, оценува дека непосредните економски последици од изборниот резултат можеби нема да бидат големи, иако политичките промени се значајни.
Причината е што многу од постојните економски политики ќе продолжат да се спроведуваат, а политичката блокада може да го намали обемот на новите законски интервенции.
ВЕШТАЧКАТА ИНТЕЛИГЕНЦИЈА, КРИПТОВАЛУТИТЕ ПОД ПОСТРОГА КОНТРОЛА
Една од областите каде што победата на демократите може да има највидливи економски последици е регулирањето на технолошкиот сектор.
Американскиот економски раст и берзанските вреднувања во последните години сè повеќе зависат од големите инвестиции во вештачка интелигенција, центри за обработка на податоци, чипови и дигитална инфраструктура.
Демократското мнозинство отвора можност за поголем надзор врз овие инвестиции, особено во однос на потрошувачката на електрична енергија и вода, влијанието врз локалните заедници и пазарната моќ на големите технолошки компании.
Посебно внимание привлекува Тексас, каде што демократите освоија и гувернерска функција. Оваа сојузна држава е еден од најважните центри за нови инвестиции во инфраструктура за вештачка интелигенција.
Пазарните аналитичари предупредуваат дека евентуално заострување на условите за изградба на центри за обработка на податоци би можело да ја забави реализацијата на некои проекти.
Но, тоа не значи дека демократите веќе одлучиле да ги забранат таквите инвестиции. Засега станува збор за регулаторен ризик што го проценуваат инвеститорите.
Слична неизвесност постои и кај криптовалутите.
Со преземањето на Конгресот, демократите добиваат можност да ја зајакнат контролата врз дигиталните средства, финансиските платформи и заштитата на инвеститорите.
Во банкарскиот сектор, исто така, може да следуваат повеќе истраги и расправи за финансиската регулатива, потрошувачките права и ризиците што ги преземаат големите финансиски институции.
Сепак, носењето нови сеопфатни закони и понатаму ќе зависи од можноста за постигнување договор со Белата куќа и од правилата за гласање во Сенатот.
ЕНЕРГИЈА И ВОЕНИ ТРОШОЦИ – ГЛАВНИ ТОЧКИ НА КОНФЛИКТ
Изборниот резултат може да ги промени и односите околу енергетската и одбранбената политика.
Администрацијата на Трамп ја поддржува експанзијата на домашното производство на нафта и гас и ги намалува регулаторните ограничувања за дел од енергетските компании.
Демократите, од друга страна, можат да бараат поголеми инвестиции во обновливи извори на енергија и построги еколошки стандарди.
Но, можноста за директна промена на енергетската политика ќе биде ограничена со претседателското вето и со овластувањата на федералните агенции.
Значително поголема преговарачка моќ демократите ќе имаат во одобрувањето на дел од буџетските средства.
Тоа се однесува и на финансирањето на воените активности, во момент кога војната со Иран продолжува да влијае врз расположението на гласачите и врз светските енергетски пазари.
Сепак, контролата врз Конгресот не значи дека демократите ќе можат самостојно да ја определуваат американската надворешна политика. Трамп и натаму има значителни претседателски овластувања во областа на националната безбедност.
Иако изборната победа е убедлива, политичкиот систем на САД поставува јасни ограничувања на моќта на новото мнозинство.
Демократите ќе можат да одлучуваат кои законски предлози ќе бидат ставени на гласање, да ги контролираат конгресните комисии и да блокираат дел од кандидатите што Трамп ги предлага за високи функции.
Особено важно е мнозинството во Сенатот, кој одлучува за потврдувањето на голем број функционери, вклучувајќи ги и раководните позиции во значајни државни и регулаторни институции.
Но, за многу закони во Сенатот практично се потребни 60 гласови за надминување на процедуралните блокади, додека за поништување на претседателското вето е неопходно двотретинско мнозинство во двата дома.
Затоа демократите, иако го контролираат Конгресот, нема автоматски да можат да ја спроведуваат сопствената економска програма.
Од друга страна, Трамп ќе продолжи да располага со извршните овластувања во областа на трговијата, регулативата и надворешната политика, во рамките на важечките закони.
НОВАТА ПОЛИТИЧКА РАМНОТЕЖА ВО САД И СВЕТСКАТА ЕКОНОМИЈА
Резултатот е нов баланс на моќта во кој ниту една страна нема доволно институционална контрола за самостојно спроведување на сите свои економски приоритети.
За меѓународните пазари, најважното прашање е дали промената во Конгресот ќе донесе поголема предвидливост или нови политички конфликти.
Од една страна, поделбата на власта може да го ограничи носењето нови големи фискални мерки, дополнителните даночни олеснувања и дел од законските иницијативи што би ја зголемиле неизвесноста.
Од друга страна, продолжените конфликти околу буџетот, задолжувањето и регулативата можат да го зголемат ризикот за инвеститорите.
За европската економија, а посредно и за Македонија, особено значајни ќе бидат идните одлуки за царините, движењето на доларот, цените на енергенсите и американските каматни стапки.
Евентуалното намалување на трговските тензии би можело да им помогне на извозно ориентираните европски компании, додека нови царински конфликти би продолжиле да создаваат притисок врз меѓународните синџири на снабдување.
Истовремено, големите промени во вредноста на доларот и приносите на американските обврзници можат да се одразат врз глобалните финансиски услови, цените на суровините и инвестициските текови.
По изборите, Трамп не ја изгуби претседателската функција, но изгуби важен дел од институционалната поддршка за својата економска политика. За следните две години, американската економска политика сè повеќе ќе зависи од способноста на Белата куќа и демократското мнозинство да постигнуваат компромиси.
