Аналитика
Следниот инфлаторен удар можеби нема да дојде од бензинските пумпи, туку од полиците со леб, тестенини, масло и млечни производи. Војните, сушата и екстремните горештини создаваат комбинација што истовремено ја намалува понудата на земјоделски производи и ги зголемува трошоците за нивно производство.
Токму затоа економистите сè погласно предупредуваат дека храната повторно може да стане еден од главните извори на притисок врз семејните буџети.
Според проценките на „Оксфорд економикс“, глобалните цени на храната би можеле да пораснат за 11,8 проценти во 2026 година, а растот да продолжи и во 2027 година со дополнителни 4,8 проценти.
Најголем ризик се очекува кај житарките, овошјето, зеленчукот и млечните производи. Особено изложена е пченицата, а тоа значи дека ценовниот притисок лесно може да се прелее и врз производите што секојдневно ги купуваат домаќинствата – леб, тестенини, бисквити и житарки за појадок.
Европа во текот на летото беше погодена од екстремни температури и суша, кои веќе оставија трага врз приносите. Европското здружение за трговија со житарки и маслодајни растенија „Коцерал“ во јули ја намали прогнозата за комбинираната жетва на житарки во ЕУ и Велика Британија од 295,5 милиони на 286,6 милиони тони.
За споредба, во 2025 година биле собрани околу 310 милиони тони. Тоа значи дека во една година европското производство би можело да биде помало за повеќе од 23 милиони тони.
Особено лоши сигнали пристигнуваат и од Германија, каде што по сушата и топлотните бранови се очекува жетвата на жито годинава да се намали за околу седум проценти, на приближно 41,9 милиони тони.
Но временските услови се само едната половина од проблемот.
Земјоделците истовремено се соочуваат со повисоки трошоци за гориво, природен гас и ѓубрива, кои се дополнително под притисок поради воените конфликти и нарушувањата на клучните трговски правци.
Според „Оксфорд економикс“, глобалните цени на дизелот во јули биле околу 36 проценти повисоки на годишно ниво, додека цените на ѓубривата годинава би можеле да пораснат за 22 проценти.
Тоа е особено важно за пченицата, бидејќи нејзиното производство во голема мера зависи од употребата на ѓубрива. Оттука, токму пченицата се смета за една од најизложените култури во актуелниот ценовен бран.
„Оксфорд економикс“ проценува дека нејзината цена во третиот квартал од 2026 година би можела да биде 36 проценти повисока отколку една година претходно, достигнувајќи околу 6,92 долари за бушел.
Проблемот дополнително го продлабочува војната во Украина.
Русија и Украина заедно обезбедуваат нешто помалку од 30 проценти од светскиот извоз на пченица и повеќе од 10 проценти од извозот на пченка. Тоа значи дека секое нарушување на производството или транспортот во регионот директно се чувствува на глобалниот пазар.
Нападите врз пристаништа, терминали и бродови во Црното и Азовското Море можат да погодат извозен капацитет од околу 86 милиони тони жито годишно – 52 милиони тони од Русија и 34 милиони од Украина.
Тоа е количина еквивалентна на речиси 17 проценти од светскиот извоз на житни култури.
Со други зборови, доволно е дел од тие количини да бидат блокирани или транспортот да стане поскап за последиците брзо да се прелеат врз меѓународните цени.
Последните податоци веќе покажуваат дека притисокот се засилува. Според Организацијата за храна и земјоделство на Обединетите нации, светските цени на храната во јули биле околу еден процент повисоки отколку една година претходно, но кај одделни категории растот бил значително поголем.
Цените на житарките биле повисоки за 6,9 проценти, а растителните масла за околу 17,3 проценти.
Сепак, растот на цените на земјоделските суровини не значи дека лебот или тестенините во продавниците автоматски ќе поскапат за ист процент. Во финалната цена учествуваат и транспортот, работната сила, пакувањето, енергијата, маржите и договорите што производителите ги имаат со добавувачите.
Токму затоа ударот до потрошувачите доаѓа со задоцнување.
Кај свежата храна, пред сè овошјето и зеленчукот, промените може да станат видливи релативно брзо – за два до три месеци.
Тоа значи дека првите посилни ефекти би можеле да се почувствуваат веќе во октомври и ноември 2026 година.
Кај преработените производи, како лебот, тестенините, сирењето и маслото, преносот е побавен. Таму најсилниот ефект би можел да дојде по шест до девет месеци, односно во периодот од февруари до мај 2027 година.
Токму ова ја прави сегашната ситуација особено незгодна за потрошувачите. Иако официјалната инфлација во многу економии се смирува во однос на претходните години, храната може повторно да стане извор на посилен ценовен притисок.
Дополнителен ризик е што прогнозите може да се покажат и како премногу оптимистички.
Економистите предупредуваат дека сè уште не е целосно познат ефектот од нарушувањата во Црното Море, а нови екстремни временски појави можат дополнително да ги погодат приносите и надвор од Европа.
Од друга страна, повисоките цени на пченицата можат да направат исплатливи и поскапите алтернативни транспортни правци, што би ублажило дел од проблемот со извозот.
Помала жетва, поскапо производство и понесигурен транспорт се спојуваат во ист момент.
А кога трите фактори ќе се погодат истовремено, цената на крајот речиси секогаш ја чувствува потрошувачот.
Затоа вистинското прашање повеќе не е дали притисокот врз храната ќе се зголеми, туку колкав дел од него ќе стигне до касите во супермаркетите – и колку поскап ќе биде секојдневниот леб.
