Аналитика
Данска во средата вети дека ќе ја брани својата територија откако претседателот на САД, Доналд Трамп повторно инсистираше дека САД треба да го контролираат Гренланд, со што го прекина самитот на НАТО во Турција, кој требаше да биде демонстрација на сила и единство.
Данската премиерка Мете Фредериксен изјави дека нејзината земја е „подготвена да го брани секој сантиметар од НАТО, вклучително и нашата сопствена територија“ во случај на напад и ќе се потпре на сојузниците од НАТО да ја почитуваат својата обврска да се бранат едни со други.
„Се надеваме дека сите, вклучително и сите сојузници, ќе го почитуваат правото на народот на Гренланд за самоопределување“, рече Фредериксен пред состанокот на лидерите на НАТО. „Гренланд, секако, не е на продажба“.
Трамп повторно ги отвори старите рани во пресрет на состанокот инсистирајќи дека САД треба да го контролираат Гренланд, полуавтономна данска територија.
Обновениот интерес за Гренланд би можел да ја загрози целата иднина на НАТО, кое беше основано во 1949 година за да се спротивстави на заканата за европската безбедност што ја претставуваше Советскиот Сојуз за време на Студената војна.
Организацијата е нормално фокусирана на надворешни закани, како што е онаа што ја претставува Русија. Не е дизајнирана да се справува со закани одвнатре.
Европските земји, особено оние што се граничат близу Русија, се загрижени дека претседателот Владимир Путин можеби планира некаков вид напад.
Премиерот на Исланд, Криструн Фростадотир, рече дека Гренланд „му припаѓа на народот на Гренланд“ и повика на единство. „Русија е нивната најголема закана кога станува збор за овие сојузници на НАТО“, рече таа. „Треба да се фокусираме на нас и на тоа како се држиме заедно“.
Генералниот секретар на НАТО, Марк Руте, во средата од Анкара изјави дека верува оти Соединетите Американски Држави се целосно посветени на воената организација и го пофали Трамп за преземањето енергични мерки против Иран преку ноќ.
„Мислам дека беше апсолутно неопходно затоа што кога имате прекин на огнот и Иран во основа го крши прекинот на огнот, гледаме што се случи вчера“, рече Руте за серијата американски напади врз Иран откако Техеран погоди три трговски брода во Ормутскиот теснец. „Мислам дека е апсолутно клучно САД енергично да реагираат“, рече Руте.
Нападите на САД врз Иран, како и одземањето на лиценцата што му дозволува да ја продава својата нафта на глобалните пазари, беа одмазда и ја истакнаа кршливоста на привремениот договор за ставање крај на месеците борби меѓу двете земји.
САД ги започнаа нападите кратко откако Трамп си замина од вечерата што ја организираше турскиот претседател Реџеп Таип Ердоган. Трамп досега не зборуваше за нападите.
Средбата во Анкара имаше за цел да се фокусира на напредокот постигнат кон исполнување на целите за трошење на алијансата – нешто што Руте го истакна забележувајќи дека Естонија, Латвија, Литванија, Полска, Данска и Грција веќе инвестираат повеќе.
„Посветеноста е тука, без сомнение“, рече Руте пред да претседава со самитот, но истакна дека администрацијата на Трамп очекува „Европејците и Канаѓаните да ги изедначат своите трошоци со САД“.
Во обид минатиот месец да го смири американскиот лидер, Руте отиде во Вашингтон за да го поздрави „Трамповиот трилион“ – 1,2 трилиони долари што европските сојузници и Канада ги додадоа на трошоците за одбрана откако Трамп дојде на власт во 2017 година.
Сепак, Трамп побара „лојалност“ и го нарече НАТО „хартиен тигар“ откако некои сојузници одбија да им дадат отворен пристап до своите бази на американските сили за да го нападнат Иран.
Додека лидерите се собраа во Анкара, Руте беше домаќин на настан за „големо откривање“ за да ги претстави многуте договори планирани за зголемените трошоци – голем дел од нив ќе бидат потрошени на американски компании, создавајќи илјадници работни места за Американците.
Дипломатите и претставниците на НАТО се надеваа дека Трампсо ова ќе се одоброволи, но судејќи според некои од неговите забелешки по пристигнувањето во Турција, тие се соочуваат со уште едно омаловажување.
Трамп долго време тврдеше дека САД носат повеќе од својот фер дел од товарот на одбраната за НАТО. На минатогодишниот самит, сојузниците се согласија да инвестираат 5% од својот бруто домашен производ во одбрана – 3,5% од нивните буџети за одбрана и 1,5% на патишта, мостови и пристаништа, за да можат војниците и опремата да се движат побрзо во време на конфликт.
Сепак, новите бројки објавени од НАТО во вторник покажаа дека Словенија, Белгија, Шпанија и Чешка би можеле да бидат во жешка вода со администрацијата на Трамп додека се борат да ја исполнат старата цел на алијансата за инвестирање на 2% од нивниот БДП.
Администрацијата на Трамп сака да види послаб и посмртоносен „НАТО 3.0“, при што Европа ќе ја преземе одговорноста за сопствената безбедност, вклучително и Украина, со конвенционално оружје, додека Америка ќе продолжи да го обезбедува својот нуклеарен чадор.
Сепак, Пентагон започна 6-месечен преглед на американското воено присуство во Европа, оставајќи ги сојузниците да бараат јасност за тоа колку длабоко Трамп има намера да го намали бројот на американски сили.
Намалувањето би можело да зависи од тоа колку брзо европските сојузници ќе ги зголемат трошоците за одбрана и дали се подготвени да дозволат поголема употреба на нивните бази.
Претседателот Володимир Зеленски во вторник упати нов апел за дозвола на Украина да се приклучи на алијансата, велејќи дека украинските вооружени сили се многу искусни и само ќе ги зајакнат одбранбените капацитети на НАТО.
Зеленски, кој се очекува да се сретне со Трамп во Анкара во среда, ја истакна прилагодливоста на Украина и нејзината способност да напаѓа длабоко во Русија, погодувајќи ги рафинериите за нафта во Москва и други енергетски цели. Тој рече дека вооружените сили на Украина „елиминираат“ во просек 30.000 руски војници секој месец.
Меѓу некои европски држави расте загриженоста дека Русија можеби подготвува хибриден напад – комбинација од конвенционално војување со тактики како кибернапади – на континентот, додека Путин се бори да обезбеди победа во Украина.
(Фото: заедничката фотографија на учесниците на НАТО самитот во Анкара, јули 2026, The White House)
