Аналитика
Предлогот приближно 65 насто од средствата на вториот пензиски столб вложени во македонски државни обврзници да се претворат во индивидуални NDC-права има разбирлива фискална логика, но тој не го брише долгот, туку го заменува видливиот, пазарен јавен долг со долгорочно пензиско ветување што вообичаено не се прикажува во официјалната статистика за јавниот долг.
Тоа е суштината што треба да ја разбере јавноста пред да се донесе одлука. Пред конверзијата, пензискиот фонд поседува обврзница со определена главнина, камата, рок и пазарна вредност. По конверзијата, државата би ја поништила обврзницата и на членот би му запишала NDC-право. Исплатата повеќе не би следувала кога обврзницата ќе достаса, туку многу подоцна, кога осигуреникот ќе се пензионира, и тоа постепено како месечна пензија.
За државата ова значи купување време. Официјалниот долг веднаш се намалува, а плаќањето се поместува во иднина. Но, со поништувањето не се појавуваат готови пари во висина на обврзниците, туку се создава фискален простор: помали идни плаќања по старите обврзници и можност државата повторно да се задолжи. Затоа, тврдењето дека се ослободуваат средства за развој е непрецизно. Развој ќе има само ако заштедите и новиот должнички простор навистина се насочат кон продуктивни проекти, а не кон нова тековна потрошувачка.
Иста бројка не значи иста вредност
За членот на вториот столб не е доволно износот на сметката на денот на реформата да остане ист до денар. Обврзница од 100.000 денари со договорена камата, рок, можност за продажба и правила за наследување не е автоматски еднаква на NDC-запис од 100.000 денари. Вредноста на NDC-правото ќе зависи од идната валоризација, возраста за пензионирање, начинот на претворање во пензија, животниот век, индексацијата и правилата при смрт и наследување.
Затоа мора да се спореди пазарната вредност на обврзниците со актуарската сегашна вредност на идните NDC-исплати. Ако тие се еднакви, државата главно ја менува формата и рочноста на обврската. Ако NDC-правото вреди помалку, разликата ја плаќа членот. Ако вреди повеќе, дополнителниот товар го преземаат идните даночни обврзници.
Предлогот го менува и видот на ризикот. Наместо дел од пазарниот и каматниот ризик, членот добива поголем политички и законски ризик. Државата би била должник, законодавец и администратор на формулата. Идна влада може да ја промени валоризацијата, пензиската возраст или начинот на исплата. Токму затоа довербата е еднакво важна како фискалната пресметка.
Македонското чувство за заработено пензиско право
Македонија има поинакво пензиско наследство од класичниот советски модел. Југословенскиот систем бил PAYG, односно тековните придонеси ги финансирале тековните пензии, но придонесот бил видлива давачка од платата. Осигурениците биле воспитувани дека со долгогодишно плаќање стекнуваат заработено право, а не социјален подарок од буџетот.
Вториот столб дополнително ја зајакна таа претстава: членот првпат виде мерливи финансиски средства на лично име. Поради тоа, замената на реални средства со непазарен NDC-запис може технички да биде изводлива, но општествено да изгледа како одземање на нешто конкретно во замена за политичко ветување. Ако реформата се спроведе присилно и без убедлива гаранција на еднаква вредност, загубата на довербата може да биде поголема од сметководствената корист.
Кој навистина го создава дефицитот?
Транзицискиот трошок на вториот столб е реален. Дел од придонесите се пренасочуваат од ПИОМ кон индивидуалните сметки, додека првиот столб продолжува да им ги исплаќа пензиите на постојните пензионери. Буџетот го покрива јазот, а дел од средствата фондовите повторно ѝ ги позајмуваат на државата преку државни обврзници. Тој кружен механизам заслужува преиспитување.
Но транзицискиот трошок постои од почетокот на реформата и бил познат. Тој не ги предизвика поновите линеарни зголемувања на пензиите. Во периодот 2024 ‒ 2026 пензиите беа линеарно зголемени за вкупно 7.000 денари: двапати по 2.500 и двапати по 1.000 денари. Со околу 330.000 пензионери, тоа одговара на груба годишна разлика од околу 27,7 милијарди денари во однос на почетното ниво, иако точниот дополнителен трошок мора да го одземе усогласувањето што би следувало и без линеарниот модел.
Не постои доказ дека покачувањата биле направени за подоцна да се оправда конверзијата на обврзниците. Сепак, редоследот создава конфликт на интереси: власта што ја зголемила трајната пензиска обврска сега учествува во оценката дека конструкцијата на вториот столб е неодржлива. Пред каква било реформа мора јавно да се покаже колкав дел од дефицитот е демографски, колкав е транзициски, колкав произлегува од намалените придонеси, а колкав од ад хок политичките одлуки.
Дваесет години пропуштени подобрувања
Слабите резултати не може целосно да му се припишат на концептот на капитализирано штедење. Вкупниот пензиски придонес беше намален, а придонесот за вториот столб падна од 7,42 на 6 насто. Помала уплата неизбежно создава помала акумулација. Истовремено, инвестициските правила не беа темелно модернизирани: портфолијата останаа силно концентрирани во домашни државни хартии, без целосен систем на портфолија засновани на животниот циклус и поширока глобална диверзификација. Државата можела да развие долгорочни инфраструктурни и инфлациски индексирани обврзници со јасна проектна намена, пазарна камата и независна процена. Така пензиските фондови ќе задржеа реален имот, а државата ќе добиеше долгорочно финансирање. Тоа што овие можности не биле искористени не докажува дека NDC е единственото преостанато решение.
Дали има сличности со Полска и Аргентина?
Полска во 2014 година ги префрли државните обврзници од приватните фондови во јавниот систем и ги поништи, а на членовите им призна права на сметки во ZUS. Операцијата го намали официјалниот долг, но не ја избриша обврската кон идните пензионери. Полскиот пример покажува дека ваква трансакција е административно можна, а не докажува дека е економски неутрална или автоматски соодветна за Македонија, која нема иста институционална архитектура.
Предлогот не е ист со аргентинскиот банкрот од 2001 и 2002 година, кога државата престана да сервисира долг и предизвика големи загуби. Поблиска е споредбата со аргентинската национализација на приватните пензиски фондови во 2008 година: државата доби непосреден фискален простор и најави употреба на средства за јавни работи. Разликите се значајни, бидејќи македонскиот предлог не ги презема сите пазарни средства. Но ако конверзијата е присилна, без независна процена и ако ослободениот простор се потроши тековно, ќе има елементи на домашно присилно преструктурирање и финансиска репресија.
Одлуката мора да се темели на бројки
Пред да се донесе одлуката треба јавно да се споредат три сценарија: продолжување на сегашниот систем, реформиран капитализиран столб и ограничена NDC-конверзија. За секое сценарио мора да се објават очекуваната пензија по генерација, експлицитниот и имплицитниот јавен долг, буџетските текови, наследувањето и чувствителноста на приносот, инфлацијата, растот на платите, миграцијата и животниот век.
Потребни се и две контрафактички пресметки: колкав би бил дефицитот без вториот столб и колкав би бил без четирите линеарни зголемувања, со примена на редовната формула. Моделот и податоците треба да бидат јавни, а проценката да ја проверат независни актуари, економисти и правници.
Ако сепак се избере конверзија, таа мора да гарантира вредност еквивалентна од пазарен и актуарски аспект, јасна валоризација, наследување, забрана за ретроактивно намалување и одделно објавување на имплицитната NDC-обврска. Фискалниот простор треба законски да се врзе за проверени капитални проекти или намалување на долгот, инаку постои опасност државата повторно да се задолжи, а на идните генерации да им останат и новиот долг и старото пензиско ветување.
Заклучок
Предлогот правилно идентификува реален парадокс во сегашниот систем, но не е доволно да покаже дека официјалниот долг ќе се намали. Мора да докаже дека членот добива право со најмалку еднаква сегашна вредност и правна сигурност и дека државата го намалува вкупниот економски товар, наместо само да го преместува надвор од билансот.
Додека тоа не се покаже со јавни податоци и независни модели, претпазливоста не е отпор кон реформа. Таа е заштита на довербата врз која почива секој пензиски систем.
Пишува: Јадранка Мршиќ – универзитетски професор во пензија
Лектор: Христина Ангелеска-Мијоска
