Аналитика
Светската економија влегува во 2027 година со опасна комбинација од скапа енергија, растечки цени на храната и неизвесност на финансиските пазари. Војната на Блискиот Исток повторно ја претвори нафтата во еден од главните извори на инфлација, додека падот на цената на златото покажува дека дури и традиционалните сигурни засолништа за капиталот не се имуни на пазарните потреси. Најновите прогнози предупредуваат дека, иако светската економија ќе продолжи да расте, за потрошувачите тоа не мора да значи и намалување на трошоците за живот.
Светот го очекува уште една година на скапо живеење, а можноста за нов инфлациски бран станува сѐ посериозен ризик. Светската банка во најновиот извештај, објавен на 28 октомври, прогнозира дека цените на примарните производи во 2026 година ќе пораснат за дури 23 проценти, предвидувајќи поскапување на енергијата од 32 проценти. Уште позагрижувачка е проценката за храната: по очекуваниот раст на светските цени на прехранбените суровини од околу 10 проценти годинава, во 2027 се прогнозира дополнително поскапување од 7 проценти. Тоа значи дека притисокот врз семејните буџети би можел да продолжи и во случај на постепено смирување на енергетската криза.
Парадоксот е што, според основното сценарио на меѓународните финансиски институции, 2027 година не треба да биде година на глобална рецесија. Меѓународниот монетарен фонд предвидува светски економски раст од 3,4 проценти, по очекуваните 3,1 проценти во 2026 година. Но, зад тие бројки се крие нерамномерно закрепнување: државите што произведуваат енергија или имаат силен технолошки сектор можат полесно да се приспособат, додека економиите зависни од увоз на горива, храна и суровини се изложени на значително поголеми ризици.
Најнепосредната опасност доаѓа од нафтениот пазар. Цената на суровата нафта „брент“, која во текот на септември достигна и 131 долар за барел, утрово, на 29 октомври, се движеше околу 114 долари. Иако благо се намали по информациите за можни обновени преговори меѓу САД и Иран, таа останува на високо ниво. Според Светската банка, глобалното производство на нафта годинава би можело да се намали за 5,2 проценти, што е најголемиот пад во повеќе од четири децении, ако се изземе пандемиската 2020 година. Намалените залихи дополнително го прават пазарот чувствителен на секој нов напад врз нафтената инфраструктура или нарушување на поморскиот транспорт.
Но, проблемот не завршува на бензинските пумпи. Скапата нафта ги зголемува трошоците за транспорт, земјоделско производство и дистрибуција, додека поскапувањето на природниот гас и вештачките ѓубрива создава дополнителен притисок врз цените на храната. Светската банка очекува цените на ѓубривата годинава да пораснат за 14 проценти. Тоа е особено важно затоа што ефектот од поскапувањето на енергијата не се пренесува веднаш на крајните потрошувачи. Дел од повисоките трошоци за производство и транспорт постепено се вградуваат во цените на производите, што значи дека инфлациските последици можат да се почувствуваат и неколку месеци подоцна.
Дека притисокот врз прехранбениот пазар веќе се засилува, покажуваат и податоците на Организацијата за храна и земјоделство на Обединетите нации (ФАО). Нејзиниот индекс на светските цени на храната во септември достигна 136 поени, што претставува месечен раст од 1,5 проценти и годишно зголемување од 5,8 проценти. Уште поизразен е растот кај житарките, чии цени се за 17,2 проценти повисоки отколку во септември минатата година. Причините не се само во енергенсите, туку и во нарушениот транспорт низ Црното Море, неповолните временски услови и неизвесноста околу земјоделските приноси.
Токму храната може да биде најнепријатното изненадување во 2027 година. Според прогнозите на Светската банка, кумулативниот раст на меѓународните цени на прехранбените суровини во 2026 и 2027 година би достигнал околу 18 проценти. Овие проценти не значат дека за толку автоматски ќе поскапат производите во продавниците, бидејќи малопродажните цени зависат и од домашното производство, конкуренцијата, трговските маржи и државните политики. Сепак, прогнозата јасно покажува дека нема основа за очекување брзо враќање на храната на поранешните ценовни нивоа.
Во оваа економска слика, посебно внимание привлекува златото. Иако во периоди на војни и геополитички неизвесности традиционално се смета за сигурно засолниште за капиталот, неговата цена бележи пад. На 29 октомври, златото се тргуваше по околу 4.038 долари за тројна унца, со дневно намалување од приближно 0,7 проценти. Падот не е само краткотрајно движење. Според Светскиот совет за злато, во септември неговата цена се намали за 8,5 проценти, главно под влијание на посилниот долар и повисоките приноси на американските државни обврзници.
На прв поглед, тоа изгледа противречно: светските ризици растат, а златото поевтинува. Но, инвеститорите реагираат и на каматните стапки, а не само на геополитичката опасност. Кога американските обврзници нудат повисоки приноси, дел од капиталот се пренасочува кон нив, бидејќи златото само по себе не носи камата. Дополнителен сигнал дојде од Федералните резерви на САД, кои на 28 октомври ја задржаа референтната камата во распонот од 3,75 до 4 проценти, оценувајќи дека инфлацијата сѐ уште е покачена. Оттука, падот на златото не е доказ дека глобалните ризици се намалуваат, туку дека монетарната политика и цената на капиталот стануваат сѐ поважни за инвестициските одлуки.
Прашањето е дали ваквите движења ќе предизвикаат нов инфлациски бран во 2027 година. Засега, основните прогнози на ММФ не предвидуваат дополнително забрзување на глобалната инфлација. Напротив, се очекува таа да се намали од 4,7 проценти во 2026 на 4,1 процент во 2027 година. Но, прогнозите се условени од постепено смирување на енергетските пазари. Доколку нафтата остане скапа, а храната продолжи да поскапува, инфлацијата би можела да биде повисока од очекувањата. Особено чувствителна е еврозоната, за која Европската централна банка во септември прогнозираше инфлација од 2,5 проценти во 2027 година, сѐ уште над целта од два проценти.
Затоа, економската 2027 година има две можни насоки. Во поумереното сценарио, намалувањето на тензиите на Блискиот Исток, обновувањето на производството и стабилизирањето на снабдувањето би овозможиле постепено поевтинување на енергијата. Светската банка очекува просечната цена на нафтата „брент“ да се намали на 79 долари за барел во 2027 година, додека вкупниот индекс на примарните производи би опаднал за 7 проценти. Тоа би помогнало инфлацијата да забави, иако храната, според истата прогноза, и понатаму би поскапувала.
Понеповолното сценарио предвидува продолжување или проширување на воениот конфликт, нови нарушувања во снабдувањето со нафта и дополнителни проблеми во земјоделското производство. Во такви услови, Светската банка проценува дека просечната цена на „брент“ во 2027 година би можела да достигне 105 долари за барел, а цените на прехранбените суровини да бидат дури 12 проценти повисоки од основната прогноза. Таквата комбинација би го зголемила ризикот од стагфлациски притисоци – состојба во која економската активност слабее, а цените продолжуваат да растат.
Дополнителна неизвесност создаваат и високите каматни стапки. Централните банки се исправени пред тешка задача: ако продолжат со рестриктивна монетарна политика, ќе ја ограничуваат инфлацијата, но истовремено ќе го поскапуваат кредитирањето на компаниите и домаќинствата. Ако пребрзо ги намалат каматите, ризикуваат ново засилување на ценовните притисоци. Тоа е особено неповолно за државите со висок јавен долг, но и за компаниите што зависат од кредити за инвестиции и тековно работење. ММФ токму фискалните ранливости и евентуалното дополнително заострување на геополитичките конфликти ги посочува меѓу главните ризици за светската економија.
За Македонија, овие глобални случувања не се далечен економски проблем. Земја што зависи од увоз на енергенти и значителен дел од суровините тешко може целосно да се изолира од меѓународните ценовни шокови. Иако според Државниот завод за статистика годишната инфлација во септември изнесуваше 2,7 проценти, цените на храната и безалкохолните пијалаци во однос на август пораснаа за 0,5 проценти. Понатамошното поскапување на нафтата, транспортот и увозните производи може повторно да го засили притисокот врз домашните цени, со директни последици врз куповната моќ и производствените трошоци.
