Аналитика
Фустан што никогаш не бил облечен, патики што не стигнале до купувач и јакни вратени по онлајн-нарачка повеќе не смеат едноставно да завршат во печка или на депонија само затоа што останале непродадени.
Од 19 јули, за големите компании во Европската Унија стапи во сила забраната за уништување непродадена облека, модни додатоци и обувки. Наместо да се ослободуваат од залихите, компаниите ќе мора најпрво да се обидат да ги продадат по намалени цени, да ги понудат на други пазари, да ги донираат или да ги подготват за повторна употреба.
Новото правило е дел од Регулативата за екодизајн за одржливи производи, со која Брисел се обидува да го промени моделот според кој огромни количества нова и употреблива стока се произведуваат, кратко се задржуваат во продажба, а потоа се уништуваат.
Забраната првично се однесува на големите компании со повеќе од 250 вработени и над 50 милиони евра нето годишен промет. Од 2030 година истите обврски ќе важат и за средните претпријатија, додека малите и микрокомпаниите се ослободени.
Новите правила воспоставуваат јасен редослед што компаниите мора да го следат кога ќе им остане непродадена стока. Најнапред ќе треба да се побара начин производите да останат во употреба. Тоа може да значи продажба со попуст, понуда преку аутлети и алтернативни пазари, препродажба како половна стока или донирање на добротворни организации и социјални претпријатија.
Друга можност е производите да се поправат, реновираат или преработат, со што повторно би биле подготвени за употреба.
Уништувањето ќе биде дозволено само во ограничени случаи – кога производите се небезбедни, сериозно оштетени, фалсификувани, ги прекршуваат правата на интелектуална сопственост или биле одбиени од организации и програми за донација.
Дури и тогаш, компаниите ќе мора да докажат зошто стоката не можела да биде продадена, донирана или повторно употребена. За исклучоците ќе треба да приложуваат документи, резултати од тестирања или други докази.
Зад забраната стојат бројки што покажуваат колку е голем отпадот што го создава модната индустрија. Според процените на Европската агенција за животна средина, меѓу четири и девет проценти од текстилните производи пласирани на европскиот пазар се уништуваат уште пред да бидат употребени.
Тоа претставува меѓу 264.000 и 594.000 тони облека и друг текстил годишно.
Со нив не се губи само готовиот производ. Залудно се потрошени и суровините, водата, енергијата и трудот вложени во производството, пакувањето и транспортот. Дополнителни емисии се создаваат и при согорувањето или другото отстранување на стоката.
Проблемот се зголеми со експанзијата на брзата мода и онлајн-трговијата. Големите модни синџири постојано пласираат нови колекции, додека огромен број производи купени преку интернет подоцна се враќаат.
Според податоците што ги пренесуваат европските медиуми, приближно еден од пет модни производи нарачани онлајн се враќа кај продавачот. Дел од вратената стока никогаш повторно не се појавува во продажба, бидејќи за компаниите нејзиното проверување, препакување, складирање и повторно испраќање може да биде поскапо од уништувањето.
Токму таа деловна пресметка сега треба да се промени.
Компаниите нема само да мора да престанат со уништувањето, туку и да покажат што се случува со непродадените производи. Тие ќе објавуваат годишни извештаи за стоката што ја отфрлиле и за причините поради кои тоа го направиле. Документацијата ќе треба да се чува најмалку пет години, за националните власти да можат да спроведуваат контроли.
За прекршување на правилата ќе можат да се изрекуваат казни, а надзорот ќе го вршат институциите во земјите членки на ЕУ. За да се намали дополнителната администрација, компаниите при известувањето ќе ги користат постојните царински и логистички кодови.
Новото правило може да го промени и начинот на кој потрошувачите купуваат облека. Германската федерација за малопродажба очекува поголем дел од непродадените залихи да завршуваат во аутлет-продавници, на распродажби и на платформите за продажба на облека од втора рака. Тоа би можело да донесе поголем избор на производи со намалени цени.
Сепак, трговците предупредуваат дека секој производ не може лесно да се препродаде или донира. Оштетеното пакување, високите логистички трошоци, слабата побарувачка и ниската вредност на одредени производи можат да создадат дополнителни трошоци за компаниите.
Но, суштината на новите правила е токму во тоа трошокот за прекумерното производство повеќе да не се префрла врз животната средина.
Регулативата за екодизајн за одржливи производи стапи во сила во 2024 година и постави пошироки правила според кои производите во ЕУ треба да бидат потрајни, полесни за поправка, поедноставни за рециклирање и поефикасни во користењето на ресурсите.
Текстилот е меѓу првите групи производи опфатени со конкретна забрана, поради огромните количества отпад и деловниот модел на брзата мода, кој се темели врз кратки колекции, масовно производство и брза замена на стоката.
Со новата мерка, Европската Унија испраќа порака дека судбината на производот не завршува кога ќе истече сезоната или кога купувачот ќе го врати пакетот.
За модната индустрија тоа значи нови трошоци, повеќе евиденција и целосно поинакво управување со залихите. За потрошувачите може да значи повеќе попусти, донации и можности за купување производи од втора рака.
А за стотиците илјади тони облека што досега биле уништувани без некогаш да бидат облечени, новите правила значат барем уште една шанса да стигнат до некого, наместо директно да завршат како отпад.
