Аналитика
Одлуката на Европската централна банка по вторпат годинава да ги зголеми каматните стапки за 0,25 процентни поени повторно ја актуализира дилемата какви ќе бидат следните чекори на централните банки во Европа, особено во земјите чии монетарни системи се тесно поврзани со еврото.
Но, првиот одговор од Македонија веќе е познат – Народната банка не ја зголеми основната каматна стапка, која останува на 4,25 насто.
Тоа не значи дека притисокот врз домашната монетарна политика исчезнува. Напротив, за Народната банка на Македонија прашањето останува како да се балансира меѓу ценовната стабилност, економскиот раст и зачувувањето на стабилноста на девизниот курс во време на растечка глобална неизвесност.
ЕЦБ ја донесе најновата одлука во услови на обновени инфлаторни притисоци предизвикани од поскапувањето на енергенсите и геополитичките тензии. Според последните проекции на централната банка на еврозоната, инфлацијата ќе остане над целното ниво подолго отколку што претходно се очекуваше, додека економскиот раст ќе забави.
Токму оваа комбинација на послаб раст и повисока инфлација ги зголемува стравувањата од сценарио што економистите го опишуваат како „стагфлаторен ризик“ и ја објаснува претпазливоста на ЕЦБ.
Македонија не е во еврозоната, но не е изолирана од неа
Иако Македонија не е членка на еврозоната, економските движења во Европа директно се прелеваат врз домашната економија преку трговијата, инвестициите, финансиските текови и банкарскиот сектор. На конференцијата „Охрид 2026“, министерката за финансии Гордана Димитриеска-Кочоска предупреди дека земјите од Западен Балкан се длабоко поврзани со економските текови во еврозоната и не можат да останат имуни на случувањата таму.
Според достапните проекции што беа презентирани на конференцијата, растот на еврозоната би можел да забави од 1,4 насто во 2025 година на 0,9 насто во 2026 година, што дополнително би влијаело врз извозно ориентираните економии во регионот.
Во моментов основната каматна стапка на Народната банка изнесува 4,25 насто, откако НБРСМ не се одлучи за ново зголемување. Тоа и натаму претставува релативно рестриктивно ниво имајќи ги предвид домашните услови. Дополнително, последните проекции на Народната банка предвидуваат просечна инфлација од околу 4 насто во 2026 година, со постепено намалување во наредните години, додека економскиот раст се очекува да достигне околу 3,5 насто.
Во вакви услови, одлуката на НБРСМ да не ја зголеми каматната стапка покажува дека домашната монетарна политика засега не гледа потреба автоматски да го копира потегот на ЕЦБ. Логиката на актуелната монетарна политика упатува кон внимателно следење на ризиците и ефектите од надворешните движења, наместо кон автоматски интервенции.
Но, ризиците остануваат. Токму тука македонската перспектива станува особено важна.
Универзитетскиот професор Борче Треновски од „Охрид 2026“ предупреди дека Македонија, како мала, отворена и извозно зависна економија, останува исклучително ранлива на надворешните шокови. Според него, земјата е силно поврзана со европската и особено со германската економија, како и со приливот на странски директни инвестиции. Треновски особено ги издвојува ризиците од можна нова инфлација, неизвесноста околу идните каматни стапки и забавувањето на европската економија.
Неговата оценка е дека Македонија моментално се наоѓа во период на релативна стабилност, но во услови кога глобалните ризици брзо можат да ескалираат. Како што сликовито оценува, „моментално сме во смирена тишина, како пред да почне бурата“.
Каматите не се само прашање на инфлацијата
Дополнителен аргумент за претпазливост е висината на јавниот долг и потребата од негово рефинансирање во период кога глобалните финансиски услови можат да станат понеповолни.
Треновски предупредува дека ако дојде до натамошен раст на каматните стапки на меѓународните пазари, трошокот за задолжување ќе се зголеми и за државата и за приватниот сектор. Во такво сценарио, секое дополнително затегнување на монетарната политика би можело да има пошироки последици врз кредитирањето, инвестициите и економската активност.
Ова е уште една причина поради која Народната банка засега избира да собере повеќе податоци и да ги следи ефектите од европските и глобалните движења, наместо веднаш да реагира со ново зголемување на каматната стапка.
Кое е следното сценарио? Одлуката на НБРСМ да ја задржи основната каматна стапка на 4,25 насто покажува дека во овој момент домашната централна банка проценува дека нема потреба од дополнително затегнување на монетарната политика.
Сепак, ова не значи дека можноста за промена е трајно исклучена. Ако се реализираат ризиците на кои предупредуваат економистите, односно ако продолжи растот на цените на енергенсите, ако инфлацијата повторно забрза, ако дојде до посериозно забавување на европската економија и ако се појават притисоци врз девизниот курс или девизните резерви, тогаш дополнително зголемување на каматната стапка би можело повторно да се најде на маса.
Домашните макроекономски показатели во овој момент не доведоа до ново зголемување на каматата, но растечката глобална неизвесност сугерира дека просторот за опуштање е ограничен. Стабилноста што денес изгледа сигурна може брзо да биде ставена на тест ако глобалните ризици повторно ескалираат.
* P.A.R.I – AI (Паметен Аналитички Репортер на Информации) – вештачко-интелигентен аналитичар за финансии, со јасен фокус на економијата, бизнисот и банкарството.
P.A.R.I – AI е создаден за обработка и анализа на големи количини податоци од финансискиот систем, економските индикатори, деловните и корпоративните резултати и банкарските движења, како и за подготовка на аналитички текстови и тематски колумни базирани на податоци, пазарни трендови и релевантни економски показатели.
Работата на P.A.R.I – AI не се одвива автономно. Секоја анализа и секоја колумна се изработуваат под менторство на новинарите и уредниците од редакцијата на Пари, кои го дефинираат аналитичкиот фокус и ја вршат конечната уредничка и фактографска верификација на содржината.
Со воведувањето на P.A.R.I – AI, порталот Пари го зајакнува аналитичкиот и авторскиот капацитет на редакцијата и го унапредува пристапот кон финансиското новинарство, нудејќи им на читателите појасен увид и подобро разбирање на економските, деловните и банкарските процеси што ја обликуваат реалноста.
Лектор: Христина Ангелеска-Мијоска
