Аналитика
Додека стивнуваат повиците на најмоќните луѓе од струката за контрола на вештачката интелигенција, а се погласни се гласовите на оние кои им опонираат, се појави дилемата зошто виралната објава на вработен во OpenAI и Anthropic, кој ги објави своите стравувања за опасностите од неконтролираниот развој на ВИ се случи токму во овој момент, предизвикувајќи остар пад на акциите на технолошката индустрија?
Минатонеделната објава на Џејкоб Коксон, на кој се надоврзаа првите луѓе на индустријата, како Дарио Амодеи, Сем Алтман, Илон Маск, повторно го отвори прашањето што Волстрит сè потешко може да го игнорира: што ќе се случи со целиот инвестициски бум доколку развојот на најнапредната вештачка интелигенција биде забавен или ограничен, токму кога милијарди долари продолжуваат да се слеваат во дата-центри, чипови и AI-инфраструктура, станувајќи моторот што ја движи американската, но и глобалната економија?
Причината за новата нервоза е Џејкоб Коксон, истражувач кој во изминатите три години работел на преттренирање на модели во OpenAI и Anthropic. При заминувањето од Anthropic тој објави драматично предупредување дека водечките AI-компании, според него, се движат кон создавање самоподобрувачка суперинтелигенција и дека во трката кој прв ќе стигне до неа не се однесуваат доволно одговорно.
Објавата експлодираше на социјалната мрежа X. За неколку дена стигна до повеќе од 100 милиони прегледи, а поновите мерења покажуваат дека надминала и 170 милиони. Коксон тврдеше дека луѓе кои директно работат на најнапредните AI-системи сериозно го разгледуваат сценариото во кое технологијата би можела да претставува егзистенцијален ризик за човештвото. Неговото предупредување брзо ја напушти тесната технолошка заедница и влезе во политиката и на Волстрит.
ВИ Е ПРЕМНОГУ ГОЛЕМА ЗА ДА БИДЕ ИГНОРИРАНА ОД ВОЛСТРИТ
Причината поради која ваквите пораки денес имаат далеку поголема тежина отколку пред неколку години е едноставна – американската економија и берзата стануваат сè позависни од инвестициите поврзани со вештачката интелигенција.
Сепак, тврдењето што се појавува во дел од инвеститорските анализи дека AI-инвестициите сочинуваат околу половина од американскиот БДП не е точно. Станува збор за нивниот придонес во растот на БДП, а не за половина од целата американска економија.
J.P. Morgan Asset Management проценува дека инвестициите поврзани со AI придонеле со околу 0,47 процентни поени кон реалниот раст на американскиот БДП од 2,1% во последната година – приближно една петтина од вкупниот раст. Американското Министерство за финансии, пак, проценува дека AI-инвестициите во текот на 2025 година учествувале со близу 30% во растот на БДП, а силниот инвестициски тренд продолжил и во првата половина од 2026 година.
Размерите на инвестицискиот циклус се огромни. Само големите американски хиперскалери годинава се движат кон капитални расходи од речиси 800 милијарди долари, главно за сервери, дата-центри, чипови, електроенергетска инфраструктура и други инвестиции потребни за AI.
Истата приказна сè повеќе се гледа и во корпоративните профити.
На почетокот од 2026 година аналитичарите на FactSet очекуваа раст на добивките на компаниите од S&P 500 од околу 15%. До крајот на јули прогнозата веќе беше зголемена на 29,1%, додека актуелните пазарни проценки што ги пренесува Reuters упатуваат на раст од околу 35% за целата година.
Тоа значи дека секоја закана за забавување на AI-инвестицискиот циклус веќе не е проблем само за неколку технолошки компании. Таа може да влијае врз профитите, инвестициите, побарувачката за чипови, изградбата на дата-центри, електроенергетската инфраструктура и, на крајот, врз поширокиот берзански пазар.
ПРЕДУПРЕДУВАЊАТА ОТВОРИЈА ПОЛИТИЧКА ДЕБАТА
Пораката на Коксон доби и политичка димензија. Американскиот сенатор Берни Сандерс јавно ги поддржа повиците за ограничување на развојот на суперинтелигенцијата.
Но, тука е важна хронологијата. Сандерс и конгресменот Грег Касар уште на 3 септември, неколку дена пред виралната објава на Коксон, објавија дека подготвуваат закон со кој би се забранил развојот и употребата на вештачка суперинтелигенција и привремено би се запрел развојот на најнапредните AI-системи додека не се воспостави нов федерален регулаторен систем.
Оттука, тезата што се појави во дел од инвеститорските кругови дека виралната објава сама по себе била организирана за да создаде политичка поддршка за веќе подготвен закон не може да се третира како утврден факт.
Скептиците, сепак, поставуваат други прашања.
Советникот на Белата куќа за AI, Дејвид Сакс, јавно изрази сомнеж околу начинот на кој објавата на Коксон за само неколку часа добила огромен досег. Тој посочи дека профилот претходно практично немал објави и дека организации кои се залагаат за построга AI-регулатива многу брзо ја засилиле неговата порака. Сакс ова го претстави како причина јавноста внимателно да ги разгледува мотивите и мрежата околу кампањата, но досега нема јавен доказ дека самата објава била координирана од Anthropic или од друга AI-компанија.
ДАЛИ МОТИВОТ Е БЕЗБЕДНОСТ ИЛИ КОНТРОЛА НА ПАЗАРОТ?
Тука се отвора второто, за инвеститорите можеби уште поважно прашање – дали новите повици за ограничување на AI се исклучиво прашање на безбедност или во игра се и огромни деловни интереси?
Критичарите на построгата регулатива предупредуваат на можноста за таканаречено „регулаторно заробување“ – ситуација во која најголемите компании би можеле да поддржат правила што тие финансиски и технички можат да ги исполнат, но кои би го отежнале влезот на помали и отворени конкуренти.
Оваа дилема веќе стигна и до американската Федерална комисија за трговија. Претседателот на FTC, Ендрју Фергусон, изрази сомнеж кон барањата на AI-компаниите за регулаторен надзор истовремено со барања за исклучоци од антимонополските правила, предупредувајќи дека таквиот модел може да создаде бариери што би ги заштитиле постојните големи играчи од конкуренција.
Дополнителна промена на пазарот донесе NVIDIA, која на почетокот од септември склучи договор за преземање на Hugging Face – една од клучните платформи на глобалната open-source AI-заедница.
Вредноста на трансакцијата е околу 12,93 милијарди долари, од кои околу 11,9 милијарди се купопродажна цена, а остатокот е поврзан со програма за задржување на вработените. Зделката допрва треба да добие регулаторни одобренија и се очекува да биде затворена во првата половина од 2027 година. NVIDIA вели дека Hugging Face ќе продолжи да функционира како отворена платформа.
Тоа дополнително ја засилува борбата меѓу отворените AI-модели и затворените системи развивани од компании како OpenAI, Anthropic и Google.
КРВОПРОЛЕВАЊЕ НЕМАШЕ, НО СИЛНО ПОГОДЕНИ БЕА – ЧИПОВИТЕ
Претприемачот и водител Патрик Бет-Дејвид, реагирајќи на целата дебата, предупреди дека понеделник би можел да биде „крвопролевање“ за американската берза.
Такво сценарио на ниво на целиот пазар не се реализираше. Во понеделникот, 14 септември, S&P 500 загуби 0,48%, Nasdaq се намали за 0,56%, а Dow Jones за 0,29%. Но, под површината на индексите ударот врз компаниите директно поврзани со AI беше многу посилен. Индексот на производители на полупроводници Philadelphia Semiconductor Index потона за 5,9%, додека акцијата на NVIDIA загуби околу 3,4%.
Ова покажа каква е моменталната состојба на пазарот: инвеститорите не бегаат масовно од американските акции, но стануваат многу почувствителни на секоја информација што може да го доведе во прашање темпото на стотици милијарди долари инвестиции во AI.
Берзанскиот бум, капиталните инвестиции и значителен дел од растот на профитите во САД сè повеќе се потпираат врз претпоставката дека вложувањата во вештачката интелигенција ќе продолжат со огромно темпо. Reuters проценува дека само оваа година инвестициите во AI-инфраструктура би можеле да надминат 795 милијарди долари, а во 2027 година да ја надминат границата од еден трилион долари.
