Аналитика
На европските пумпи деновиве се гледа резултатот од проблем што е многу поголем од обично поскапување на суровата нафта. Бензинот и дизелот достигнаа највисоки просечни цени во Европската Унија откако Европската комисија ја води оваа статистика, но особено кај дизелот вистинскиот притисок доаѓа од друго место – Европа сè поскапо ја плаќа неговата преработка и недостигот од готово гориво.
На 14 септември литар бензин Eurosuper 95 во ЕУ во просек чинел 2,063 евра, а дизелот 2,159 евра. И двете се рекордни вредности во серијата на Европската комисија што започнува во 2005 година. Со тие цени, стандарден резервоар од 50 литри просечно чини околу 103 евра ако автомобилот е на бензин и речиси 108 евра ако е дизел.
Но, ако се погледне што стои зад конечната цена, се добива многу поинтересна слика.
Кај дизелот, суровата нафта е само еден дел од проблемот. Рафинериската маржа – разликата меѓу цената на суровата нафта и вредноста на готовиот дизел – во Европа во септември достигна нивоа што досега не биле забележани.
На 1 септември маржата за дизел во регионот Амстердам–Ротердам–Антверпен достигнала рекордни 98 долари за барел. Само три месеци претходно, во јуни, просекот бил околу 44,75 долари. Практично, за само неколку месеци трошокот што пазарот го плаќа за претворање на нафтата во дизел повеќе од двојно се зголемил.
Тоа е причината поради која дизелот поскапува побрзо од бензинот.
Од почетокот на годината просечната цена на бензинот во ЕУ е повисока за околу 29 проценти, додека дизелот поскапел речиси 40 проценти. Според проценките што експерти на ЕЦБ ги доставиле до Euronews, само рафинериската маржа во третата недела од септември учествувала со околу 41 евроцент во секој литар дизел. Кај бензинот ефектот бил околу 17 евроценти.
Со други зборови, европскиот возач денес не плаќа само поскапа нафта. Плаќа и премија затоа што на пазарот недостига готов дизел.
Причините се наталожија една врз друга.
Конфликтот на Блискиот Исток го наруши снабдувањето и транспортот на нафта, а проблемите со испораките кон Европа дополнително го стегнаа пазарот. Русија ја продолжи забраната за извоз на дизел, глобалните резерви на средни дестилати се ниски, а логистичките проблеми дополнително го ограничуваат движењето на горивата.
Во исто време, на американскиот источен брег резервите на дизел паднаа на исклучително ниско ниво, што ја зголеми конкуренцијата меѓу Европа и САД за достапните количества. S&P Global наведува дека токму американскиот недостиг бил еден од главните фактори за рекордниот скок на европските рафинериски маржи.
Колку е затегнат пазарот покажуваат и цените на самиот готов производ. На 15 септември физичката цена на дизелот во северозападна Европа достигнала 1.642,25 долари за тон, највисока вредност откако Platts ја следи таа серија. Во Медитеранот цената истиот ден достигнала уште повисоки 1.664,75 долари за тон.
Затоа европскиот дизел во моментов има проблем и со суровината и со финалниот производ.
Дополнителен слој во цената се даноците. Според пресметките на ЕЦБ, акцизите и ДДВ сочинувале околу 52 проценти од цената на бензинот и 44 проценти од цената на дизелот во еврозоната. Самата сурова нафта, пак, учествувала со помалку од една четвртина во конечната цена на пумпите.
Токму затоа цените меѓу земјите во ЕУ можат толку многу да се разликуваат иако купуваат гориво на истиот европски пазар.
Бензинот, на пример, во Малта чини околу 1,34 евро за литар, а во Данска околу 2,56 евра. Кај дизелот разликата е од приближно 1,21 евро во Малта до 2,51 евро во Финска. Даночната политика и државните интервенции во голема мера го определуваат колкав дел од светскиот ценовен шок навистина стигнува до возачот.
Но, високата цена на дизелот има многу пошироко значење од семејниот буџет за автомобил.
Дизелот е гориво на камионскиот транспорт, логистиката, голем дел од земјоделската механизација и дистрибуцијата. Кога неговата цена расте, трошокот постепено се вградува во превозот на храна, суровини и стока, а потоа и во конечните цени што ги плаќа потрошувачот.
Затоа овој рекорд на европските пумпи многу брзо може да престане да биде само тема за возачите и да стане повторно инфлациски проблем.
А најнепријатната вест е дека кај дизелот врвот можеби сè уште не е достигнат.
Експертите на ЕЦБ, повикувајќи се на фјучерсите од средината на септември, проценуваат дека рафинериската маржа за дизел би можела да го достигне максимумот дури во октомври. Кај бензинот, пак, се проценува дека врвот на маржите веројатно веќе бил достигнат во август.
Тоа ја прави сегашната ситуација поинаква од класичен скок на цената на нафтата.
Дури и суровата нафта да почне да поевтинува, дизелот не мора веднаш да го следи истиот пат. Додека резервите се ниски, рафинериските маржи се високи, а снабдувањето е нарушено, цената на готовото гориво може да остане висока подолго.
И токму тоа е суштината на сегашниот европски рекорд: Европа нема само проблем со скап барел нафта. Има проблем и со тоа колку скапо станува од тој барел да се добие литар дизел.
