Аналитика
Извршните директори на нафтените компании, вклучувајќи го и шефот на „Шеврон“, Мајк Вирт, тврдат дека дошла глобална криза со горивото, бидејќи затворањето на Ормускиот теснец ги исцрпува залихите и резервите на гориво. Со комерцијални резерви на гориво кои се исцрпени повеќе од шест месеци, а стратешките резерви на сурова нафта во голема мера се искористени, цените на дизелот и бензинот скокнаа. Од друга страна, пак, Белата куќа инсистира дека нарушувањето е привремено.
Проблемот повеќе не е само цената на суровата нафта над 100 долари за барел. Сè појасно се појавува недостиг токму кај производите што секојдневно ја движат светската економија – дизелот, гасното масло, авионското гориво и бензините.
Во некои земји последиците веќе се гледаат во километарски редици пред бензинските станици и ограничување на продажбата. Во други, гориво сè уште има, но цените достигнуваат рекорди, граѓаните излегуваат на улица, транспортните компании протестираат, а владите воведуваат субвенции, даночни олеснувања и ценовни ограничувања.
Најголемиот проблем во моментов е дизелот.
Меѓународната агенција за енергија – IEA во септемврискиот извештај наведува дека нето-извозот на дизел и гасно масло од земјите од Персискиот Залив во август паднал на само околу 390.000 барели дневно, односно на нешто повеќе од една четвртина од нивото пред почетокот на војната. Заедно со намалените руски испораки, глобалниот пазар во август останал без околу 1,6 милиони барели дизел дневно во споредба со февруари. Русија и Заливот пред кризата обезбедувале речиси 45% од светската поморска трговија со дизел и гасно масло.
Токму затоа денес светот може да има сурова нафта, а сепак да нема доволно дизел.
ЕВРОПА: РЕЗЕРВИТЕ СЕ ПРАЗНАТ
Европа е меѓу најизложените региони. По нарушувањата на испораките преку Ормускиот Теснец, континентот изгубил околу една четвртина од вообичаеното снабдување со дизел и авионско гориво од Блискиот Исток. Залихите во главниот северозападен европски трговски центар паднале на најниското ниво во последните 12 години.
Европските фјучерси за гасно масло – главниот репер за дизелот – се движат близу рекордни нивоа. На 16 септември, додека Брент се тргуваше околу 108 долари за барел, пазарот на дизел остана многу позатегнат од самиот пазар на сурова нафта.
Дел од дефицитот се пополнува од нови извори. Огромната рафинерија „Данготе“ во Нигерија значително го зголеми извозот кон Европа и испраќа дизел, гасно масло и авионско гориво. Но тоа засега е доволно само да го ублажи, а не да го елиминира дефицитот.
ФРАНЦИЈА: РИБАРИТЕ БЛОКИРААТ СКЛАДИШТА НА ГОРИВО
Во Франција високите трошоци за гориво веќе се претвораат во социјален притисок.
На 15 септември синдикатите организираа штрајкови во повеќе сектори, а рибарите на југот на земјата блокираа складиште за гориво протестирајќи против растечките трошоци. Истовремено, протестите на вработените во енергетиката го намалија капацитетот на најголемиот француски терминал за течен природен гас во Данкерк.
Францускиот пример е важен бидејќи покажува дека кризата веќе не се чувствува само на бензинските станици. Високите цени на дизелот директно ги погодуваат рибарството, земјоделството, транспортот и сите дејности во кои горивото претставува значителен дел од трошоците.
ВО ПОРТУГАЛИЈА ПРОТЕСТИ ПОРАДИ СКАПИОТ ДИЗЕЛ
Португалија е уште една европска земја каде цената на горивата предизвика јавно незадоволство.
На 7 септември возачи организираа бавни колони и протест со сирени на мостот „25 Април“ во Лисабон, додека друга колона се упати кон рафинеријата на Galp во Синеш. Дизелот тогаш достигна околу 2,169 евра за литар, што претставува рекорд за земјата.
ГЕРМАНИЈА: ВИСОКИ ЦЕНИ НА ДИЗЕЛОТ
Во Германија нема физички недостиг од размерите забележани во Русија или Индонезија, но јавната загриженост поради цените е толку силна што канцеларот Фридрих Мерц најави нов пакет мерки.
Просечната цена на бензинот Е10 во понеделникот достигна рекордни 2,286 евра за литар. Мерц призна дека за многу луѓе кои секојдневно зависат од автомобилот е достигната границата на финансиската издржливост. Во владата се разгледуваат различни решенија, додека дел од коалицијата предлага ограничување на цените или дополнително оданочување на екстрапрофитите на енергетските компании.
УНГАРСКАТА ВЛАДА ПРЕДУПРЕДУВА НА ОГРОМЕН НЕДОСТИГ
Унгарската влада веќе отворено зборува за сериозен европски недостиг на дизел.
Будимпешта одлучи да исплати директна помош за околу еден милион сопственици на дизел-автомобили и дополнителни олеснувања за земјоделците. Владата не воведува ценовен плафон затоа што проценува дека таквата мерка би можела дополнително да го загрози снабдувањето.
Унгарија има и дополнителен домашен проблем: главната рафинерија на MOL на Дунав сè уште работи со намален капацитет по пожарот од минатата година.
РУСИЈА ОСТАНА БЕЗ ГЛАВНИТЕ РАФИНЕРИИ, СО ОГРОМЕН НЕДОСТИГ НА ГОРИВО
Најочигледниот пример за физички недостиг во голема земја е Русија – иако таа е еден од најголемите производители на нафта во светот.
Украинските напади со беспилотни летала сериозно ја погодија руската рафинериска индустрија. Reuters објави дека во септември шест од најголемите руски рафинерии за дизел, кои заедно произведуваат приближно половина од дизелот во земјата, го намалиле или прекинале производството.
Во Москва и во други делови од земјата во текот на летото се појавија долги редици, дел од бензинските станици воведоа ограничувања, а некои привремено останаа без бензин. Русија, која традиционално е голем нето-извозник, мораше да го ограничува извозот и да дополнува дел од домашната понуда со увоз.
Првично актуелните рестрикции за извоз на дизел требаше да траат до 30 септември, но на 16 септември рускиот весник „Ведомости“, повикувајќи се на извори, објави дека Москва се подготвува да ги продолжи ограничувањата до крајот на октомври. Reuters ја пренесе информацијата, но продолжувањето сè уште треба да се следи како одлука во развој.
МОНГОЛИЈА ПЛАЌА ЗА КРИЗАТА ВО РУСИЈА
Проблемот од Русија веќе се прелеа и преку границата.
Монголија, која е силно зависна од руските горива, се соочува со долги редици и рационализација на горивата, а цените на одделни места скокнаа од околу еден на речиси два долари за литар.
Ова е пример како прекинот во една голема извозничка земја може многу побрзо да предизвика физички недостиг кај помалите економии кои зависат од еден снабдувач.
ИНДОНЕЗИЈА: КИЛОМЕТАРСКИ РЕДИЦИ И ПРОТЕСТИ
Во Макасар, најголемиот град во источна Индонезија, во последната недела се формираа редици пред бензинските станици долги и повеќе од еден километар.
Причината не е целосен недостаток на гориво, туку масовно префрлање на потрошувачите кон субвенционираните горива по силното поскапување на комерцијалните деривати.
Локалните власти воведоа ограничувања во сообраќајот и работа од дома за дел од државните службеници, а државната Pertamina го продолжи работното време на станиците и ја зголеми испораката. Околу 150 студенти и работници протестираа пред канцелариите на компанијата.
ВО СИРИЈА ДИЗЕЛОТ ПОСКАП ЗА 40%
Еден од најсилните социјални потреси е во Сирија.
Владата ја зголеми цената на дизелот за 40%, а бензините поскапеа за 26% до 28%. Следуваа протести во повеќе градови, палење гуми и блокирање на клучни патишта, вклучително и автопатот што ги поврзува Дамаск и Алепо.
Од почетокот на кризата во февруари цената на дизелот во Сирија е повеќе од двојно зголемена. Земјата е зависна од увоз, додека ситуацијата дополнително ја влошија намалените руски испораки и привремениот прекин на работата на рафинеријата во Банијас.
ГВАТЕМАЛА – ПРОТЕСТИ ПОРАДИ СКАПОТО ГОРИВО
Горивата предизвикаа сериозни протести и во Гватемала.
Транспортни компании, земјоделци и други групи блокираа патишта барајќи интервенција поради силното поскапување на дизелот и бензините. Конгресот реагираше со закон со кој се утврдува референтен максимум од 39 кетцали за галон дизел и обичен бензин, а државата треба да ја покрива разликата над утврдениот праг. Протестите продолжија и по усвојувањето на мерката.
ВО САД ДИЗЕЛОТ НИКОГАШ НЕ БИЛ ПОСКАП
Во САД ситуацијата засега повеќе е ценовна отколку физички недостиг, но алармот е силен.
Националната просечна цена на дизелот ја надмина границата од шест долари за галон за првпат во историјата, а американските резерви на дизел се околу 13% под петгодишниот просек. Од почетокот на конфликтот со Иран, американскиот дизел поскапе за речиси 60%.
Проблемот е што американските рафинерии веќе работат со многу висок капацитет и има мал простор производството брзо да се зголеми.
Дополнителен ризик се појави оваа недела кога рафинеријата Joliet на ExxonMobil во Илиноис, со капацитет од 264.000 барели дневно, беше исклучена поради прекин на електричната енергија. Според проценките, нормалното производство би требало да се обнови до крајот на оваа недела.
ВО ЈЕМЕН НЕДОСТИГОТ НА ДИЗЕЛ ЈА ЗГОЛЕМИ ХУМАНИТАРНАТА КАТАСТРОФА
Во Јемен проблемот има уште потешка димензија.
AP објави дека недостигот на гориво го отежнува бегството на цивилите од обновените борби кон Џибути. Недостатокот на гориво за бродови и транспорт остава дел од населението заробено во подрачјата погодени од конфликтот.
Во исто време, ескалацијата во Јемен создава уште поголем ризик за светскиот пазар поради Баб ел-Мандеб и нападите врз саудиската нафтена инфраструктура.
САУДИСКА АРАБИЈА НА УДАР
Најголемата непосредна непозната за следните денови доаѓа од Саудиска Арабија.
Нападите ја оштетија клучната саудиска нафтоводна линија Исток–Запад, која овозможува нафтата од Персискиот Залив да стигне до пристаништето Јанбу на Црвеното Море без да помине низ Ормускиот Теснец.
По прекинот, Саудиска Арабија суспендираше дел од товарењата во Јанбу и откажа дел од испораките кон Европа. Во еден момент пазарот стравуваше дека проблемот би можел да погоди до 4% од светската понуда на нафта.
На 16 септември ситуацијата донекаде се смири откако Ријад почна да нуди дополнителни количества преку претовар кај пристаништето Сохар во Оман. Американскиот секретар за енергетика процени дека нафтата низ оштетениот нафтовод би можела повторно да потече во рок од неколку дена, но проценките за целосно санирање на штетата остануваат неизвесни.
Тоа значи дека следните неколку дена ќе бидат критични.
На краток рок има неколку фактори што можат малку да го намалат притисокот.
Повторното активирање на саудискиот нафтовод, целосното враќање на рафинеријата Joliet во САД и продолжувањето на високото производство во азиските и американските рафинерии би можеле да внесат дополнителни количества на пазарот.
Но, засега нема знак дека структурниот недостиг од дизел исчезнува.
Азија, која до неодамна беше релативно добро снабдена благодарение на Кина, Јужна Кореја и Јапонија, сега исто така покажува знаци на затегнување. Маржата за производство на нискосулфурен дизел во Азија на 16 септември достигна рекордни над 87 долари за барел, во споредба со околу 22 долари пред војната.
Тоа е силен пазарен сигнал дека купувачите се подготвени да платат висока премија за секој дополнителен барел дизел.
Поголемиот ризик се наоѓа во периодот од крајот на септември до почетокот на зимата.
Рускиот извоз останува ограничен, а евентуално продолжување на забраната до крајот на октомври дополнително ќе ја намали понудата. Рафинериите во САД и Европа влегуваат во сезоната на есенски ремонти, кога дел од капацитетите вообичаено се исклучуваат. Истовремено, побарувачката за средни дестилати расте со почетокот на грејната сезона.
Дополнителен ризик доаѓа од Либија, каде протестите на припадници на Petroleum Facilities Guard веќе доведоа до прекин на производството на неколку полиња, а беше упатена и закана за пошироко затворање на производството доколку барањата не бидат исполнети.
ШТО ЌЕ ЗНАЧИ СКАПИОТ ДИЗЕЛ ЗА ИНДУСТРИЈАТА?
Ова е можеби најважната прогноза.
Високи претставници на Vitol и Phillips 66 предупредуваат дека глобалната понуда на дизел ќе остане затегната во текот на целата зима.
Според извршниот директор на Vitol, светскиот пазар моментално е без приближно два милиона барели дневно руски производи и уште речиси два милиона барели дневно од Блискиот Исток. Рафинериите во други делови од светот работат со многу висок капацитет, но не успеваат доволно брзо да ги обноват залихите.
Американските аналитичари, исто така, проценуваат дека комбинацијата од ниски залихи, есенски ремонти и глобално ограничена понуда ќе ги задржи маржите на дизелот високи и нестабилни најмалку до почетокот на 2027 година.
IEA НЕ ОЧЕКУВА БРЗО ВРАЌАЊЕ ВО НОРМАЛА
Последниот извештај на IEA е уште попесимистички во однос на брзото враќање на старите текови.
Агенцијата сега прогнозира дека глобалната понуда на нафта во 2026 година ќе биде во просек 5,7 милиони барели дневно помала отколку минатата година, а целосното враќање на понудата од Блискиот Исток го одложува за 2027 година.
Од друга страна, високите цени веќе ја уништуваат побарувачката. IEA прогнозира пад на глобалната потрошувачка од 2,5 милиони барели дневно оваа година.
Тоа е механизмот што во крајна линија може да го избалансира пазарот: не затоа што одеднаш ќе има доволно дизел, туку затоа што високата цена ќе натера дел од потрошувачите и компаниите да трошат помалку.
Во Македонија засега официјалните пораки се дека нема физички недостиг од гориво, но глобалниот ризик веќе произведе конкретни владини мерки.
Премиерот Христијан Мицкоски денес изјави дека резервите се доволни и дека продуктоводот кој го поврзува солунското пристаниште со рафинеријата е полн. Тој наведе и дека домашните трговци продолжуваат да снабдуваат дел од соседните пазари. Станува збор за став на Владата за моменталната состојба на снабдувањето.
Истовремено, Владата од 15 септември ја намали стапката на ДДВ за дизелот од 18% на 10%, како привремена мерка до 28 септември, токму поради глобалните ценовни движења и ризиците за снабдувањето.
(Фото: гужва на бензинска пумпа во САД, Infrogmation – Own work, CC BY-SA 4.0)
