Аналитика
Се работи ли премногу за резултатите што се постигнуваат? Дали осумчасовниот работен ден навистина е најдобрата формула за продуктивност или станува збор за одамна воспоставено правило што економијата сè почесто го доведува во прашање? Нова економска пресметка покажува дека оптималната работна недела би можела да трае 37 наместо вообичаените 40 часа. Разликата изгледа мала, но зад тие три часа стојат сериозни прашања за ефикасноста на компаниите, здравјето на вработените, платите и квалитетот на животот.
Економистите Грегор Јарош, Лора Пилософ и Ентони Сваминатан од американскиот Универзитет Дјук, во истражување објавено преку Националното биро за економски истражувања (NBER), анализирале колку часови работат луѓето во Германија и колку би сакале да работат при постојната часовна заработка. Студијата, првично објавена во март 2025 година и ревидирана во април 2026 година, покажува дека повеќе од две третини од вработените со полно работно време работат подолго отколку што би сакале.
Со примена на економски модел истражувачите пресметале дека ограничувањето на работната недела на 37 часа би можело да донесе најповолен вкупен ефект врз благосостојбата на работниците во Германија. Уште поинтересна е проценката дека општествената корист од таквото намалување, изразена во парична противвредност, би можела да достигне меѓу 0,6 и 1,2 проценти од германскиот бруто-домашен производ. Тоа не значи дека економијата автоматски би пораснала за толкав процент, туку дека моделот проценува значителна вредност на дополнителното слободно време и подобрата благосостојба.
Најголеми придобивки, според пресметките, би имале вработените на средна возраст, жените, луѓето во брак, високообразованите и оние со повисоки приходи. Сепак, 37 часа не се универзална формула за секој работник и секоја економија, ниту истражувањето докажува дека скратувањето на работното време задолжително ќе ја зачува продуктивноста или платата.
Но, додека економистите пресметуваат, дел од компаниите веќе проверуваат што се случува кога вработените поминуваат помалку време на работното место.
Еден од најпознатите експерименти е спроведен во Велика Британија, каде што 61 компанија со околу 2.900 вработени тестирале четиридневна работна недела во период од шест месеци, без намалување на платите. Резултатите, објавени во 2023 година, покажале дека 71 процент од вработените пријавиле намалување на професионалната исцрпеност, а 39 проценти почувствувале помал стрес.
Интересни биле и деловните показатели. Бројот на денови отсуство поради болест се намалил за 65 проценти, а бројот на вработени што ги напуштиле компаниите бил за 57 проценти помал во споредба со соодветниот претходен период. Приходите кај 23 компании што доставиле споредливи податоци се зголемиле во просек за 1,4 проценти за време на експериментот. По неговото завршување, 56 од 61 компанија одлучиле да продолжат со четиридневната работна недела. Истражувањето било спроведено со учество на научници од Кембриџ и Бостон колеџ.
Исланд отишол уште подалеку. Во два експеримента спроведени од 2015 до 2019 година, околу 2.500 вработени преминале на работна недела од 35 до 36 часа, со задржување на платите. Анализите покажале дека во најголемиот дел од опфатените работни средини продуктивноста и квалитетот на услугите останале непроменети или се подобриле. Според извештајот објавен во 2021 година, по експериментите 86 проценти од исландската работна сила веќе работеле пократко или стекнале право на скратување на работното време.
Дополнителна научна потврда за придобивките пристигна во јули 2025 година, кога списанието Nature Human Behaviour објави истражување што опфатило 2.896 вработени во 141 организација од шест држави. Намалувањето на работното време без намалување на платите било поврзано со подобро ментално и физичко здравје, поголемо задоволство од работата, помал замор и помалку проблеми со спиењето. Слични подобрувања не биле забележани кај 12 компании што служеле како контролна група.
Но, колку повеќе часови поминуваме на работа, толку ли повеќе произведуваме? Економистот Џон Пенкавел од Универзитетот Стенфорд, во своите истражувања за продуктивноста, утврдил дека односот меѓу работното време и произведениот резултат не е линеарен. По одредена граница, дополнителните часови носат сè помал дополнителен учинок. Со други зборови, работник што поминува повеќе време на работа не мора да биде и пропорционално попродуктивен.
Последиците од прекумерното работење не се ограничуваат само на деловните резултати. Според заедничка анализа на Светската здравствена организација и Меѓународната организација на трудот, работењето 55 или повеќе часа неделно е поврзано со 35 проценти поголем ризик од мозочен удар и 17 проценти поголем ризик од смрт поради исхемична срцева болест, во споредба со работна недела од 35 до 40 часа. Двете организации процениле дека изложеноста на долго работно време придонела за околу 745.000 смртни случаи во светот во 2016 година.
А каде е Македонија во оваа приказна?
Според податоците на Евростат за вообичаеното неделно работно време во 2025 година, вработените во Македонија во просек работеле околу 40,7 часа неделно, наспроти 37,3 часа во Европската Унија. Во земјава Законот за работните односи предвидува полно работно време од најмногу 40 часа неделно, но дозволува со закон или колективен договор и работно време од 36 до 40 часа да се смета за полно работно време.
Тоа значи дека идејата за 37-часовна работна недела не е нужно надвор од постојната домашна законска рамка. Сосема друго прашање е дали македонските компании можат економски и организациски да го применат ваквиот модел.
Една е организацијата на работата во ИТ-компанија или административна служба, а сосема друга во фабрика со непрекинато производство, здравствена установа, трговија или транспорт. Во дел од дејностите скратувањето на работното време може да бара дополнителни вработувања, нови смени или повисоки трошоци. Токму затоа резултатите од странските експерименти не можат механички да се пресликаат врз македонската економија.
Сепак, новите истражувања отвораат прашање што станува сè поважно и за работниците и за работодавачите: дали успехот треба да се мери според бројот на часови поминати на работа или според вредноста создадена во тие часови?
