Аналитика
Надворешниот долг на земјите во развој се зголемил за 5,5 отсто, достигнувајќи рекордно ниво од 9,4 трилиони долари во 2025 година, што претставува најбрз пораст од 2021 година, соопшти Групацијата на Светска банка. Светска банка го објави ова во својот „Извештај за меѓународниот долг (IDR) 2026“, издаден во четвртокот, при што се наведува дека овој пораст е околу четири пати поголем од просекот забележан во периодот помеѓу 2022 и 2024 година.
Во извештајот се вели дека иако пристапот до меѓународни финансиски средства е подобрен, цената на финансирањето не е подобрена.
Исто така, се посочува дека сè поголемиот товар на долговите се заканува да ги намали инвестициите во основните услуги и човечкиот развој во најсиромашните земји.
Голем дел од овој пораст се припишува на приватното финансирање, при што значително е зголемено задолжувањето кај приватните доверители.
Во извештајот се наведува и дека издавањето обврзници од страна на јавни субјекти е зголемено за речиси 35 отсто, достигнувајќи 251 милијарда долари – највисоко ниво во последните пет години.
Според извештајот, надворешниот долг најбрзо растел кај економиите што се најранливи.
„Тој се зголеми за 8,1 отсто, достигнувајќи 1,3 трилиони долари во земјите што имаат право на повластено финансирање од Меѓународната асоцијација за развој (IDA) – дел од Групацијата на Светска банка.“
Коментирајќи ги овие случувања, Хаишан Фу, главен статистичар на Групацијата и директор за развојни податоци, изјави дека враќањето на приватното кредитирање во земјите со низок и среден доход е добредојдено, но носи значителни финансиски трошоци. „Враќањето на приватното кредитирање во земјите со низок и среден доход е добредојдено, но овие земји се задолжуваат повеќе, плаќаат повеќе, а во многу случаи им остануваат помалку средства за долгорочен развој. Одговорното управување со долгот значи да им се даде шанса на сите, вклучително и на идните генерации, да напредуваат“, рече таа.
Во извештајот се наведува дека некои влади издале нови обврзници за да ги откупат долговите што доспеваат за наплата, со што обврските за отплата се распоредуваат на подолг временски период, без притоа значително да се намали вкупниот износ на долгот.
Сепак, се истакнува дека ваквите аранжмани за рефинансирање честопати се проследени со повисоки каматни стапки. „Податоците од почетокот на 2026 година укажуваат на континуирана побарувачка за финансирање преку меѓународни обврзници кај земјите со низок и среден доход, и покрај високите трошоци за задолжување.
До средината на август, повеќе од 10 земји го надминаа вкупниот обем на издадени обврзници за целата 2025 година, додека неколку други се вратија на меѓународните финансиски пазари.“
Во извештајот понатаму се наведува дека земјите кои ги исполнуваат условите за поддршка од ИДА (IDA) платиле просечна каматна стапка од 8,2 отсто за новите обврски кон приватни доверители во 2025 година – што е највисоко ниво од 1989 година.
Се наведува дека каматните стапки за новите обврзници изнесувале во просек 9,4 отсто.
„Разликата меѓу каматните стапки што земјите подобни за поддршка од ИДА ги плаќаат на официјалните и на приватните доверители се зголемила од 3,4 процентни поени во 2016 година на 5,5 процентни поени во 2025 година.
За споредба, земјите кои имаат пристап само до неконцесиски заеми од Меѓународната банка за обнова и развој (IBRD) платиле просек од 5,5 отсто за новите обврзници, што претставува подобрување во однос на 5,8 отсто во 2024 година.“
Што се однесува до сервисирањето на долгот, во извештајот се вели дека земјите со низок и среден доход во 2025 година платиле 1,4 трилиони долари за главнина и камата, што претставува зголемување од 1,9 отсто и петти последователен годишен пораст.
„Плаќањата кон имателите на обврзници исто така се зголемија на 363 милијарди долари, што делумно се должи на откупи на долг и предвремени отплати финансирани преку издавање нови обврзници.“
Се наведува дека во периодот помеѓу 2022 и 2025 година, земјите во развој платиле 436 милијарди долари повеќе за сервисирање на долгот отколку што добиле преку ново финансирање.
Исто така, се посочува дека трендот се променил во 2025 година, бидејќи тековите на долгорочен долг преминале од нето-одлив од 118 милијарди долари во 2024 година, во нето-прилив од 45 милијарди долари.
Извештајот на Светската банка, исто така, ги идентификуваше движењата на девизните курсеви како фактор што придонел за зголемување на пријавениот долг. Во извештајот се наведува дека повеќе од една четвртина од зголемувањето на јавниот и јавно гарантираниот долг – кое изнесува 303 милијарди долари – се должи на слабеењето на американскиот долар, што ја зголеми вредноста (изразена во долари) на долгот деноминиран во други валути.
„За некои од најголемите корисници на концесиски заеми, овие ефекти поврзани со валутните курсеви беа поголеми од износот на главнината што ја отплатија во 2025 година, поради што пријавениот долг остана повисок, и покрај континуираното сервисирање на долгот.“
Според извештајот, состојбата на надворешниот долг на Нигерија во 2025 година изнесувала 145.015 милиони долари, што претставува зголемување од 6,6 отсто во однос на 2024 година.
Исто така, се наведува дека надворешниот долг на Нигерија постојано растел во текот на изминатата деценија, зголемувајќи се од 83.213 милиони долари во 2015 година.
„Од вкупниот износ на долгот, 62.400 милиони долари отпаѓаат на јавен и јавно гарантиран долг, додека приватниот долг без гаранции изнесува 54.674 милиони долари, а краткорочниот долг – 28.139 милиони долари.“
„Мултилатералните доверители учествуваат со 31.365 милиони долари во јавниот долг, вклучително и 18.533 милиони долари долг кон ИДА (IDA) – институција во рамките на Светската банка.“
Во извештајот се посочува дека Кина е најголемиот билатерален доверител на Нигерија, со износ од 5.672 милиони долари. Во извештајот се наведува дека односот на надворешниот долг на Нигерија кон бруто-националниот доход (БНД) изнесувал 51 отсто,
Во 2025 година, заемите од официјални доверители имале просечна каматна стапка од 1,9 отсто, во споредба со 9,6 отсто кај приватните доверители, што ги истакнува повисоките трошоци за пристап до комерцијално финансирање.
„IDR“ (Извештај за меѓународен долг) е годишна публикација на Светската банка која обезбедува статистика и анализи за надворешниот долг на земјите со низок и среден доход, кои доставуваат податоци до Системот за известување за должници (DRS) на оваа институција.
Користејќи податоци собрани преку DRS, публикацијата ги следи трендовите на задолжување, новите инструменти за кредитирање, иницијативите за олеснување на долгот, како и најдобрите практики за евидентирање и известување за долгот.
Изданието за 2026 година нуди анализа на состојбата и тековите на надворешниот долг заклучно со крајот на 2025 година, ја разгледува динамиката на долгот и нејзините импликации врз политиките, а истовремено дава и преглед на напредокот во глобалната агенда за транспарентност на долгот.
(Фото: africanrelief.org)
