Аналитика
Економски придобивки за земјите-кандидатки за ЕУ пред тие формално да се приклучат на блокот, како дел од пошироките напори за забрзување на проширувањето без олабавување на стандардите за членство, се најновиот план кој Европската комисија моментално го разгледува за државите кои чекаат на прагот за влез во Унијата, објави Политико, повикувајќи се на свои извори.
Иницијативата, опишана како „постепена интеграција“, треба да ги награди земјите-кандидатки со поголем пристап до структурите на ЕУ додека кај нив се во тек внатрешни реформи, а тие самите се кандидатки за членство. Според двајца функционери на ЕК, кои ги цитира Политико во услови на анонимност, поради чувствителноста на интерните дискусии, потврдија дека ваквите плановите активно се разгледуваат.
Што се придобивките на ваквиот статус, за земјите-кандидатки за влез во ЕУ? Тие вклучуваат пристап до одредени програми за финансирање на ЕУ, преференцијални трговски аранжмани и ограничен пристап до единствениот пазар пред целосното пристапување. Специфичниот пакет би бил прилагоден на секоја земја врз основа на нејзиниот напредок во реформите. Основната цел е да се одржи моментумот во земјите-кандидатки преку обезбедување опипливи стимулации за спроведување на политички тешки промени, дури и кога полноправното членство може да биде оддалечено со години.
Предлогот се разликува од претходните концепти за „обратно проширување“, кои би им дале политички права на земјите-кандидатки пред да го завршат процесот на пристапување – идеја што беше отфрлена од земјите-членки на ЕУ. Постепената интеграција, пак, би понудила економски бенефиции во стилот на членство без формално да ги внесе земјите во ЕУ пред да ги исполнат потребните стандарди.
Новиот пристап се чини дека има поширока политичка поддршка од неговите претходници. Франција и Германија претходно поддржаа слични концепти за „членство-лесно“ за земјите што се соочуваат со долги рокови за пристапување, а официјалните лица се претпазливо оптимисти дека оваа рамка ќе се покаже како поприфатлива за главните градови на земјите-членки.
Литванскиот европратеник Петрас Ауштревичиус, кој е автор на стратегијата за проширување на Европскиот парламент, изрази поддршка за насоката. Тој тврдеше дека економската интеграција мора да се одвива паралелно со процесот на пристапување и дека воспоставениот принцип „повеќе за повеќе“. Пристапот до придобивките ќе се одредува од случај до случај, во зависност од тоа колку блиску секоја земја ги усогласила своите закони со правилата на ЕУ и обемот на реформите што ги спровела.
Комисијата планира да побара поддршка од членките на ЕУ, а официјалните лица се надеваат дека лидерите ќе дадат зелено светло за работа на формална рамка на самитот на Европскиот совет во октомври или декември оваа година.
Ова претставува забележително поместување од сегашниот систем, во кој повеќето придобивки од ЕУ остануваат резервирани исклучиво за полноправни членки.
Предлозите доаѓаат во услови на широк политички консензус дека проширувањето мора да се одвива побрзо, особено со оглед на тековната војна на Русија против Украина. Во исто време, владите остануваат претпазливи во врска со приемот на земјите пред да бидат целосно подготвени. Затоа, Брисел се стреми да постигне рамнотежа помеѓу забрзувањето на процесот и одржувањето на цврсти заштитни мерки за да ги увери поскептичните земји-членки.
Рамката е исто така наменета да ги задржи земјите како Украина – чиешто барање за членство ужива силна политичка поддршка, но веројатно ќе потрае со години за да се заврши – активно вклучени во процесот на пристапување без да дава нереални ветувања за брз пат до членство. Земјите-кандидатки ќе треба постепено да го „изградат“ својот пристап до бенефиции додека спроведуваат реформи, пристап дизајниран да се справи со загриженоста за проширување на привилегиите за членство на земјите што не се членки.
Пристапот веќе се применува во пракса. По состанокот со молдавските претставници, Комисијата потврди дека ќе се залага и за пристапувањето на Молдавија и за продлабочувањето на нејзината постепена интеграција во ЕУ. На Молдавија веќе ѝ е даден пристап до Единствената зона за плаќања во евра, договорите за мобилен роаминг на ЕУ и програмите за културна поддршка.
Напредокот во пошироката реформа на проширувањето инаку е бавен.
ЕУ моментално има девет официјални земји-кандидатки. Црна Гора е широко сметана за водечки кандидат за членство, додека Украина и Молдавија започнаа преговори за пристапување. Неколку други – вклучувајќи ги Србија, Турција и Грузија – видоа дека нивните кандидатури го губат моментумот.
Иако постепената интеграција има за цел да го направи процесот на пристапување попривлечен, и Украина и Црна Гора се спротивставија на концептот „лајт верзија на членство“ предложен од Франција и Германија, предупредувајќи дека таквите аранжмани не смеат да станат замена за полноправно членство.
Со оглед на тоа што претходните предлози на Комисијата за „обратно проширување“ не успеаја да обезбедат поддршка од земјите-членки, комесарката за проширување Марта Кос посочи дека сега е до националните влади да одредат како треба да се одвива дебатата.
Германскиот канцелар Фридрих Мерц е меѓу лидерите кои се залагаат за алтернативни пристапи и планираше да го покрене прашањето на самитот на Европскиот совет минатата недела. Сепак, состанокот се одржа по закажаното време и не се одржа никаква суштинска дискусија, според тројца функционери запознаени со ситуацијата. Сега се очекува лидерите повторно да го разгледаат прашањето на нивниот самит во октомври.
Еден дипломат вклучен во преговорите го опиша тековниот напор како обид да се компензира „изгубената деценија“ од реформите на проширувањето, а воедно да се справи со отпорот од владите кои инсистираат земјите-кандидатки да спроведат значајни промени пред да бидат примени во блокот.
Кос изјави за POLITICO претходно овој месец дека Комисијата работи и на нови заштитни мерки дизајнирани да наметнат сериозни последици ако идните земји-членки се откажат од демократијата или владеењето на правото по пристапувањето.
(Фото: зградата на ЕК во Брисел, Fernando Losada Rodríguez – Own work, CC BY-SA 4.0)
