Аналитика
Наместо колони од камиони и блокирани гранични премини, 14 септември поминува без најавениот транспортен хаос. Превозниците од Западен Балкан во последен момент ја повлекоа рачната и не ја активираа блокадата што требаше да почне денес, откако од Брисел добија ново ветување дека ќе се бара конкретно решение за нивниот статус во Шенген. Но, мирот на границите не значи дека проблемот е решен – спорното правило 90/180 останува, а камионџиите само му дадоа уште малку време на Брисел да покаже што навистина е подготвен да промени.
Во центарот на спорот е добро познатото правило според кое државјаните на земји надвор од ЕУ можат да престојуваат во Шенген најмногу 90 дена во период од 180 дена. За туристите тоа е јасна граница. За камионџиите, сепак, е сосема поинаква приказна. Нивното работно место е токму патот низ Европската унија, а секој ден поминат во Германија, Австрија, Италија, Словенија или друга шенгенска држава им ја троши истата квота како да се таму приватно.
Токму тоа е аргументот со кој превозниците од регионот веќе подолго време вршат притисок врз европските институции. Тие не бараат право на траен престој во ЕУ, туку различен третман за професија во која постојаното преминување на границите е составен дел од работата.
Проблемот стана уште повидлив со воведувањето на европскиот систем EES, преку кој влезовите и излезите на граѓаните од трети земји се евидентираат дигитално. Правилото 90/180 не е ново, но сега неговата примена станува многу попрецизна. Наместо граничарите да бројат печати во пасошите, системот автоматски пресметува колку дена некој поминал во Шенген. За професионалните возачи тоа значи дека стар проблем добива многу поконкретни последици.
Она што е ново е што и Европската комисија сè поотворено признава дека еден ист режим тешко може да се применува и на турист и на човек кој професионално минува низ повеќе држави секоја недела. Во европските документи веќе се споменува можност за посебен режим за професии со висока мобилност, а меѓу нив директно се наведуваат и возачите на камиони.
Како можни решенија се споменуваат долгорочни визи, специјални дозволи или продолжен краткорочен престој за точно определени категории работници. Тоа, сепак, не значи дека правилото 90/180 исчезнува. Брисел засега не зборува за негово укинување, туку за исклучок или посебен канал за оние на кои повеќемесечното движење низ ЕУ им е професионална потреба.
Токму ветувањето дека ќе се утврдат поконкретни рокови и можни решенија ги натера превозниците да се повлечат од најавената блокада. Српското здружение „Меѓународен транспорт“, кое беше меѓу иницијаторите на протестот, соопшти дека има напредок во разговорите со европските претставници и дека на Брисел ќе му се остави простор да го исполни договореното.
Но, пораката од превозниците е далеку од капитулација. Ако ветувањата не се претворат во конкретни правила, блокадите повторно можат да се вратат. А претходните протести веќе покажаа колку брзо проблемот на камионџиите може да стане проблем на целата економија.
Кога ќе застанат товарните терминали, не стојат само камионите. Доаѓа до доцнење на суровини, автомобилски делови, храна, индустриски производи и извозни пратки, а компаниите од регионот што работат со партнери од ЕУ веднаш ја чувствуваат блокадата. При претходните протести проценките говореа за економски штети од десетици милиони евра дневно.
Затоа Брисел овојпат има силен мотив да не дозволи проблемот повторно да стигне до рампи и долги колони на границите. Денес камионите продолжуваат да возат, но вистинскиот тест допрва следува: дали Европската унија ќе понуди трајно решение или само ќе купи уште малку време до следната закана за блокада.
Суштинското прашање останува исто – дали возачите од Македонија и Западен Балкан конечно ќе бидат третирани како професионалци што ја движат европската трговија, а не како туристи кои случајно поминуваат низ Шенген?
