Аналитика
Револуцијата на вештачката интелигенција не мора да пристигне со илјадници откази и затворени канцеларии. Може да дојде многу потивко, преку оглас за работа што никогаш нема да биде објавен, испразнето работно место што нема повторно да се пополни и почетничка позиција за која компанијата заклучила дека повеќе не ѝ е потребна. Токму такви сигнали сега почнуваат да се гледаат на пазарите на труд во најразвиените економии.
Најновата анализа на Goldman Sachs покажува дека влијанието на АИ веќе излегува од доменот на прогнозите и се појавува во реалните податоци за вработеноста. По анализата на повеќе од 800 професии, економистите на банката утврдиле дека секторите со поголема изложеност на автоматизација бележат послаб раст на вработувањето, а најсилниот удар го чувствуваат луѓето кои штотуку ја започнуваат кариерата. Во развиените економии стапката на користење на АИ веќе се проценува на околу 15 до 20 проценти, а меѓу предводниците се САД, Франција, Велика Британија и Холандија.
Највпечатлив пример се кол-центрите. Според податоците што ги анализирал Goldman Sachs, бројот на вработени во овој сектор во САД е дури 39 проценти под долгорочниот тренд, во Канада 33 проценти, а во Германија 27 проценти. Под притисок се и софтверското издаваштво, менаџмент-консалтингот, маркетингот и рекламните услуги – токму професиите во кои голем дел од секојдневните задачи може релативно лесно да се автоматизираат.
Уште позначајна е старосната структура. Goldman Sachs открива дека колку една професија е поизложена на АИ, толку е послаб растот на почетничките работни места. Во САД, секое зголемување на изложеноста на АИ за 10 проценти е поврзано со повеќе од 0,2 процентни поени послаб годишен раст на вработеноста кај почетниците, а во Австралија ефектот е уште поголем – над 0,6 процентни поени.
Ова не е изолиран сигнал. Истражување на Stanford, базирано на податоци од ADP за милиони американски работници, откри слична слика. Кај работниците на возраст од 22 до 25 години, вработеноста во професиите најизложени на АИ се намалила за 6 проценти од крајот на 2022 до септември 2025 година, додека кај поискусните работници во истите професии се зголемила за 6 до 9 проценти. Кога истражувачите ги контролирале и другите фактори на ниво на компанија, релативниот пад кај младите во најизложените професии достигнал околу 16 проценти.
Но, можеби најинтересниот детал доаѓа од Федералната резервна банка на Далас. Нејзината анализа покажува дека младите во професиите со висока изложеност на АИ не исчезнуваат од компаниите првенствено преку масовни отпуштања. Проблемот е што сè помалку од нив воопшто успеваат да влезат во тие професии. Кај младите кои првпат влегуваат на пазарот на труд, стапката на наоѓање работа во најизложените професии паднала за повеќе од три процентни поени од врвот во 2023 година. Со други зборови, АИ засега повеќе ја стеснува влезната врата отколку што ги исфрла луѓето низ излезната.
И Goldman Sachs веќе стави бројка на поширокиот ефект. Банката проценува дека во текот на последната година АИ го намалувала растот на американските платни списоци за околу 16.000 работни места месечно, додека паралелно создавањето работни места во професиите каде што АИ им помага на луѓето, наместо да ги заменува, компензирало дел од ударот. Проценетиот нето-ефект досега е зголемување на американската невработеност за околу 0,1 процентен поен.
Корпоративните одлуки веќе ја следат оваа насока. Според Challenger, Gray & Christmas, работодавачите во САД годинава ја навеле АИ како причина за речиси една четвртина од најавените кратења на работни места, а во последните месеци уделот достигнувал и една третина од отпуштањата кај кои била наведена конкретна причина. Microsoft, Amazon, HSBC и Standard Chartered се меѓу големите компании што спроведуваат реструктурирања додека истовремено пренасочуваат огромни средства кон АИ.
Сепак, ова сè уште не е „апокалипса на работните места“. OECD предупредува дека влошената положба на младите на пазарот на труд започнала уште пред експлозијата на ChatGPT и дека засега нема доволно докази целата слабост да ѝ се припише на АИ. Вработеноста во развиените економии останува висока, а во исто време се создаваат нови позиции поврзани со АИ, центри за податоци, енергетика и дигитална инфраструктура.
Токму тука лежи парадоксот. Goldman Sachs проценува дека околу 300 милиони работни места во светот се изложени на автоматизација, но истовремено очекува технологијата да создава нови професии и да ја зголемува продуктивноста. Во САД, АИ потенцијално може да автоматизира задачи што денес сочинуваат околу една четвртина од сите работни часови.
Затоа можеби најголемата промена нема да биде исчезнувањето на работата, туку исчезнувањето на стариот пат до кариерата. Ако задачите што некогаш му се давале на млад аналитичар, програмер, графички дизајнер или вработен во корисничка поддршка денес за неколку секунди ги извршува АИ, компаниите ќе имаат сè помалку причини да вработуваат голем број почетници. А тоа отвора многу поголемо прашање од тоа колку работни места ќе „украде“ вештачката интелигенција: како ќе се создаваат искусни работници утре, ако денес исчезнат работните места на кои се стекнува искуството?
