Аналитика
Европските компании се соочуваат со сè посилен притисок од евтините увозни производи, пред сè од Кина, кои го освојуваат пазарот со цени што домашните производители тешко можат да ги следат. Од автомобилите, челикот и хемиската индустрија, до облеката, електрониката и секојдневните производи, конкуренцијата ги намалува профитните маржи, ги загрозува работните места и ја доведува во прашање иднината на дел од европското производство. Додека потрошувачите добиваат поевтини производи, Европската Унија се обидува да најде одговор на новиот трговски притисок, кој веќе се нарекува „втор кинески шок“.
Размерите на проблемот ги покажуваат и најновите трговски податоци. Според Евростат, во 2025 година Европската Унија увезла стоки од Кина во вредност од 559,4 милијарди евра, додека европскиот извоз на кинескиот пазар изнесувал само 199,6 милијарди евра. Разликата е трговски дефицит од 359,8 милијарди евра, или речиси една милијарда евра дневно во просек.
Притисокот продолжил и во 2026 година. Само во вториот квартал, увозот од Кина достигнал 153,6 милијарди евра, што претставува 21,9 проценти од вкупниот увоз на ЕУ од земјите надвор од Унијата. Во споредба со истиот квартал претходната година, кинескиот увоз пораснал за 7,9 проценти.
Овие бројки не значат дека целокупниот увоз е резултат на нелојална конкуренција, но ја покажуваат големината на зависноста од кинеските производствени капацитети и зголемената изложеност на европските компании на ценовна конкуренција.
Во анализа објавена на 11 ноември, „Фајненшл тајмс“ предупредува дека европските бизниси се соочуваат со истовремен притисок од високите трошоци за енергија, сложената регулатива и евтините кинески производи. Дел од економистите оваа појава ја нарекуваат „China Shock 2.0“, алудирајќи на нов бран конкуренција што може да ги промени индустриските и трговските односи во Европа.
ЕВРОПА ПРОИЗВЕДУВА СКАПО, КИНА НУДИ ПОЕВТИНО
Во основата на проблемот лежи големата разлика во производствените трошоци.
Европските фабрики работат во услови на релативно високи цени на енергијата, строги еколошки стандарди, значителни трошоци за работна сила и обемни регулаторни обврски. Истовремено, кинеските производители располагаат со огромни производствени капацитети, развиени синџири на снабдување и, во одредени сектори, со значителна државна поддршка.
Кога производството во Кина ја надминува домашната побарувачка, дел од вишокот се насочува кон странските пазари. Европската Унија, со своите стотици милиони потрошувачи и голема куповна моќ, претставува особено привлечна дестинација.
Резултатот е засилена конкуренција, при што европските компании се принудени да ги намалуваат цените, да прифаќаат пониски маржи или да ги ограничуваат инвестициите.
Особено се ранливи малите и средните претпријатија, кои немаат финансиска моќ подолго време да работат со минимална добивка. За нив, загубата на дел од пазарот може да значи намалување на производството, отпуштање работници или затворање на бизнисот.
Меѓутоа, евтиниот увоз не е единствената причина за проблемите на европската индустрија. Високите производствени трошоци, послабата побарувачка и недоволните инвестиции во нови технологии дополнително ја отежнуваат нејзината положба.
ЧЕЛИК, ГУМИ, ТЕКСТИЛ: ИНДУСТРИЈАТА ПОД ПРИТИСОК
Еден од најизразените примери е европската челична индустрија.
Глобалниот вишок на производствени капацитети за челик, според Европската комисија, надминува 620 милиони тони, а се проценува дека може да достигне 721 милион тон. Тоа е повеќе од петпати над годишната потрошувачка на челик во ЕУ.
Во такви услови, европските производители сè потешко се натпреваруваат со увозот, особено кога тој доаѓа од земји со пониски трошоци или со државно поддржани индустрии.
Затоа, од 1 јули 2026 година ЕУ применува нов систем за заштита на челичната индустрија, со годишна бесцаринска квота од 18,3 милиони тони и царина од 50 проценти за увозот што ги надминува утврдените квоти.
Слични мерки се воведени и во други индустрии.
Во јули Европската комисија воведе антидампинг-царини од 4,3 до 45,3 проценти за одредени автомобилски гуми увезени од Кина. Истрагата утврдила дека производите се продавале по дампинг-цени и ѝ нанесувале штета на европската индустрија за гуми. Во 2024 година кинеските гуми имале удел од околу 28 проценти на релевантниот европски пазар.
Истовремено, за кинеските полиамидни предива, кои се користат во текстилната индустрија, биле воведени царини од 60 до 67,6 проценти. Европската комисија утврдила дека увозот по дампинг-цени ги загрозува производителите во Хрватска, Италија, Шпанија, Романија и Словенија.
На 30 октомври следувала уште една одлука: антидампинг-царини од 39,8 до 48,1 процент за одредени кинески неткаени полиестерски материјали што се користат во градежништвото.
Овие случаи покажуваат дека евтиниот увоз повеќе не е само прашање на конкуренција меѓу трговците, туку и сериозен предизвик за европските индустриски капацитети.
ЕВРОПА ПРЕПЛАВЕНА ОД МАЛИ ПРАТКИ
Посебен предизвик за европските трговци претставува експанзијата на платформите за онлајн-продажба, како „Тему“, „Шеин“ и „Алиекспрес“.
Според Европската комисија, во 2025 година во ЕУ биле увезени речиси 5,9 милијарди артикли преку е-трговија во пратки со мала вредност, што е за околу 26 проценти повеќе отколку во 2024 година и приближно четирипати повеќе отколку во 2022 година.
Податоците за 2024 година покажуваат дека 91 процент од малите пратки доаѓале од Кина.
Милиони потрошувачи секојдневно добиваат пристап до облека, обувки, електроника, играчки, додатоци за домаќинството и други производи по исклучително ниски цени.
Но, ваквиот модел создава силен притисок врз европските трговци.
Продавниците и европските увозници плаќаат закупнини, плати, даноци, трошоци за складирање и исполнување на регулаторните барања. Од друга страна, дел од продавачите надвор од ЕУ успеваа да доставуваат производи директно до купувачите користејќи го досегашното царинско ослободување за пратки до 150 евра.
Европската комисија предупреди и на практики на потценување на декларираната вредност на стоките, како и на случаи кога производите не ги исполнуваат европските безбедносни стандарди.
За да го намали притисокот врз домашните компании, Европската Унија годинава започна со промена на правилата за малите увозни пратки.
Од 1 јули 2026 година е укинато досегашното ослободување од царина за пратки со вредност до 150 евра, а воведена е привремена давачка од три евра по различна тарифна категорија производи во пратката. Од 1 ноември 2026 година се применува и дополнителна европска такса за обработка од два евра по артикл, чија цел е да ги покрие растечките трошоци за царински надзор и контрола.
Според документ на Европската комисија, за кој на 30 октомври извести Ројтерс, новите давачки би можеле да обезбедат околу шест милијарди евра годишни буџетски приходи во периодот 2028–2034 година. Станува збор за проекција, а не за веќе остварен приход.
Истовремено, европските институции ги засилуваат и контролите врз онлајн-платформите. Во мај годинава Европската комисија изрече казна од 200 милиони евра за „Тему“, поради утврдени пропусти во проценувањето на ризиците поврзани со нелегални производи на платформата. На 26 октомври Комисијата прифати план за корективни мерки, чија примена ќе продолжи да ја надгледува.
И против „Шеин“ во февруари беше отворена формална истрага според европските правила за дигитални услуги.
ЕВРОПА ПРЕД ИЗБОР: ПОЕВТИНИ ПРОИЗВОДИ ДЕНЕС ИЛИ ПОСИЛНА ИНДУСТРИЈА УТРЕ?
Иако заштитните мерки можат да им помогнат на европските производители, економистите предупредуваат дека царините сами по себе не се доволни.
Зголемувањето на увозните давачки може да ја намали ценовната предност на странските производи, но истовремено може да ги зголеми трошоците за европските потрошувачи и компании.
Многу производители во ЕУ зависат токму од увезени суровини, компоненти и индустриски материјали. Доколку тие поскапат, поскапо може да стане и самото европско производство.
Затоа, предизвикот за Брисел е да направи разлика меѓу легитимната ценовна конкуренција и трговските практики што ја нарушуваат конкуренцијата, како дампингот, незаконските субвенции и избегнувањето на безбедносните стандарди.
За долгорочна конкурентност ќе бидат потребни и пониски трошоци за енергија, инвестиции во автоматизација и технологии, поедноставени административни процедури и поголема продуктивност.
Во спротивно, постои ризик Европа да ги заштитува своите производи со царини, но да не успее да ги отстрани причините поради кои тие се поскапи од странската конкуренција.
