Аналитика
Спорот околу финансирањето на Украина прераснува во сериозна закана за усвојувањето на следниот седумгодишен буџет на Европската Унија. Германскиот канцелар Фридрих Мерц бара сите 27 земји членки да учествуваат во обезбедувањето средства за Киев, а словачкиот премиер Роберт Фицо го обвинува за уцена и се заканува дека и самиот ќе употреби вето. Во обид да спречи финансиска блокада, претседателот на Европскиот совет, Антонио Кошта, најави две рунди разговори во текот на ноември, од кои решавачката е предвидена за крајот на месецот во Брисел.
Најновиот развој на настаните доаѓа откако Кошта одговори на писмото на германскиот канцелар, во кое Берлин ја условува својата согласност за идниот европски буџет со постигнување заеднички договор за долгорочно финансирање на Украина.
Според информациите објавени на 11 ноември, претседателот на Европскиот совет одлучил главната расправа за финансиската помош да остане закажана за 26 и 27 ноември во Брисел, откако Европската комисија ќе претстави конкретни предлози за обезбедување на потребните средства.
Сепак, Кошта прифатил прашањето да биде отворено и на неформалниот самит на европските лидери, закажан за 13 ноември во Даблин, како што барал Мерц. Тоа значи дека германскиот канцелар ќе добие можност да побара политичка поддршка за својата иницијатива, но конечната одлука за финансирањето засега останува за крајот на месецот.
МЕРЦ: НЕМА ЗАЕДНИЧКИ БУЏЕТ БЕЗ ЗАЕДНИЧКА ОДГОВОРНОСТ ЗА УКРАИНА
Во центарот на спорот се проценките дека на Украина во 2027 година ќе ѝ недостигаат околу 70 милијарди евра, од кои Европската Унија се очекува да обезбеди приближно 45 милијарди евра.
Германија, како најголем нето-уплатувач во заедничкиот европски буџет и еден од најголемите финансиски поддржувачи на Украина, смета дека товарот не може постојано да го носат само одредени држави.
Во писмото до Кошта, Мерц инсистира сите земји членки, без исклучок, правично да учествуваат во финансирањето на Украина. Тој смета дека таквата обврска треба да биде предуслов за понатамошните преговори за прашањата што имаат финансиски последици, вклучително и новиот буџет на ЕУ за периодот 2028–2034 година.
Ваквиот став германскиот канцелар го потврди на 10 ноември во Берлин, по средбата со унгарскиот премиер Петер Маѓар.
Според Мерц, поддршката за Украина не е само прашање на солидарност, туку и на заедничка европска безбедност. Затоа, таа мора да биде вградена во долгорочните финансиски планови на Унијата.
Берлин бара и поинаква распределба на европските средства. Приоритет треба да добијат одбраната, безбедноста и економската конкурентност, а германската влада бара значителни измени во предлог-буџетот пред да даде согласност за неговото усвојување.
Дополнителен извор на незадоволство е фактот што Словачка, Унгарија и Чешка добија исклучоци од финансиските обврски поврзани со заемот од 90 милијарди евра за Украина, договорен во декември 2025 година. Според Берлин, продолжувањето на ваквата практика би значело нерамномерна распределба на трошоците меѓу земјите членки.
Германија сака и идните одлуки за одредени форми на помош за Украина да се носат со квалификувано мнозинство, наместо со едногласност, за да се намали можноста една држава да го блокира целиот процес.
ФИЦО: НЕ ПРИФАЌАМЕ УЦЕНИ
Одговорот на словачкиот премиер Роберт Фицо беше остар.
На заедничката прес-конференција со чешкиот премиер Андреј Бабиш во Братислава, на 10 ноември, Фицо го обвини Мерц дека се обидува со финансиски притисок да ги принуди државите да прифатат политика со која не се согласуваат.
Тој неговото условување го нарече „класичен пример на уцена“, нагласувајќи дека Словачка е суверена држава која има еднакви права при одлучувањето за европскиот буџет.
Фицо смета дека дополнителните заеми или грантови за Украина треба да се разгледуваат одвоено од усвојувањето на седумгодишниот буџет на Европската Унија.
Неговиот аргумент е дека предложениот финансиски план за периодот 2028–2034 година веќе предвидува можност за мобилизирање 100 милијарди евра за Украина, поради што не гледа оправдување целокупниот буџет да се држи во заложништво на новите финансиски барања.
Сепак, овие 100 милијарди евра се однесуваат на периодот од 2028 до 2034 година и не го решаваат непосредниот недостиг на пари за 2027 година, што е клучниот аргумент на германската страна.
Словачкиот премиер изјави дека е подготвен да разговара за компромис, но не и да прифати автоматско преземање нови финансиски обврски поради војната.
Фицо и претходно се противеше на испраќањето државна воена помош за Украина и одржуваше контакти со Москва, и покрај политиката на изолација на Русија што ја спроведуваат поголемиот дел од европските лидери.
Неговата позиција сега добива и дополнителна политичка тежина: за усвојување на долгорочниот буџет е потребна едногласна согласност, што значи дека и Словачка, исто како Германија, може да го блокира договорот.
ОТПОРОТ РАСТЕ
Фицо не е осамен во отпорот кон германската иницијатива. Слични резерви изразија Чешка, Унгарија и Бугарија, иако нивните аргументи и степенот на противење се разликуваат.
Чешкиот премиер Андреј Бабиш предупреди дека блокирањето на буџетот би ја погодило и самата Украина, бидејќи во него веќе е предвидена значителна финансиска поддршка. Тој смета дека дополнителната помош би можела да се обезбеди преку посебен механизам.
Унгарскиот премиер Петер Маѓар, пак, не ја прифати оценката на Фицо дека станува збор за уцена, но изрази резерви кон поврзувањето на двете прашања. Тој укажа дека Унгарија се соочува со висок буџетски дефицит и не може лесно да презема нови обврски за заедничко задолжување.
И бугарскиот премиер Румен Радев посочи на ограничениот фискален простор во неговата земја, иако нагласи дека Бугарија може да продолжи да ја поддржува Украина преку други форми на помош.
Зад овие разлики се наѕира и поширока поделба меѓу европските држави.
Германија и дел од северните земји бараат поголема финансиска дисциплина и поправична распределба на трошоците за Украина. Од друга страна, групата држави што се залагаат за зачувување на кохезионите и земјоделските фондови стравува дека новите приоритети ќе ги намалат средствата за регионален развој и поддршка на земјоделството.
Токму затоа спорот повеќе не се однесува само на Украина, туку и на прашањето кој ќе плаќа, кој ќе добива и за што ќе се трошат европските пари во следните седум години.
НЕИЗВЕСНОСТ ОКОЛУ БУЏЕТОТ ТЕЖОК 2.000 МИЛИЈАРДИ ЕВРА
Европската комисија предложи новиот долгорочен буџет на Унијата да изнесува речиси два билиони евра, односно околу 2.000 милијарди евра, за периодот 2028–2034 година. Со него треба да се финансираат земјоделството, регионалниот развој, конкурентноста, истражувањата, инфраструктурата, миграцијата, безбедноста и надворешната политика.
Предложени се и дополнителни средства за Украина, но финансиските потреби на Киев за 2027 година претставуваат посебен и понепосреден проблем.
Брисел сè уште нема договорен механизам за обезбедување на својот очекуван удел од околу 45 милијарди евра. Како една од главните можности се разгледува ново заедничко задолжување на европските држави.
Тоа отвора две чувствителни прашања: кои држави ќе ги гарантираат обврските и кој ќе ги плаќа каматите.
Токму на оваа точка се судираат германското барање за задолжително учество на сите членки и настојувањето на дел од владите да добијат исклучоци од новите финансиски задолжувања.
Првиот политички тест за двете страни ќе биде на 13 ноември во Даблин. Иако станува збор за неформален самит, разговорите ќе покажат дали Мерц може да обезбеди поширока поддршка за своето барање или отпорот на четирите држави ќе се зацврсти.
Следниот, многу поважен чекор, е специјалниот состанок на Европскиот совет на 26 и 27 ноември во Брисел.
До тогаш Европската комисија треба да подготви конкретни предлози за финансирањето на Украина. Европските лидери ќе треба да одлучат дали ќе прифатат ново заедничко задолжување, дали ќе дозволат исклучоци за одредени држави и како овие обврски ќе се поврзат со долгорочниот буџет.
Еден можен компромис е помошта за 2027 година да се обезбеди преку посебен финансиски инструмент, додека за периодот по 2028 година да се договори поширока и постабилна рамка. Но, таквото решение би барало попуштање од германската страна во однос на инсистирањето сите земји да учествуваат.
Вториот исход е продолжување на преговорите без конечен договор. Во тој случај би се зголемил притисокот врз Европската комисија и врз земјите што најмногу придонесуваат во буџетот да најдат алтернативен начин за обезбедување средства за Киев.
Третата, најризична можност е заемните закани со вето да прераснат во вистинска блокада на седумгодишниот буџет. Тоа не би значело автоматски прекин на сегашното европско финансирање, но би ја довело во прашање навремената подготовка на програмите и инвестициите што треба да започнат во 2028 година.
Европската Унија има цел да постигне политички договор до крајот на 2026 година, за потребните законски процедури да завршат во текот на 2027 година.
(Фото: илустрација, ВИ)
