Аналитика
Домувањето сè повеќе станува привилегија на побогатите граѓани на Европската Унија. Според Евростат, статистичката канцеларија на Европската унија, само во вториот квартал од 2026 година цените на куќите во ЕУ пораснале за 4,7 отсто, додека кириите се зголемиле за 3 отсто во споредба со вториот квартал од 2025 година. Во однос на првите три месеци од 2026 година, цените на недвижностите пораснале за 1,2 отсто, а кириите за 0,7 отсто. Во периодот меѓу 2025 година и вториот квартал од 2026 година, вредностите на недвижностите се зголемиле за 4,1 отсто, а кириите за 2,6 отсто.
При споредба на вториот квартал од 2026 година со годишниот просек за 2025 година, во 18 земји-членки – за кои биле достапни податоци – цените на недвижностите растеле побрзо од кириите. Најголем пораст на цените на недвижностите е забележан во Бугарија (+14,3 отсто), Португалија (+14,2 отсто) и Литванија (+12,8 отсто). Спротивно на тоа, Финска (-1,5 отсто) и Франција (-1,4 отсто) биле единствените земји каде што е забележан пад.
РОМАНИЈА – ШАМПИОН ВО РАСТ НА КИРИИТЕ
Во истиот период, кириите пораснале во сите земји-членки. Најголем пораст е забележан во Романија (+41,2 отсто), Хрватска (+22,1 отсто) и Словенија (+10,2 отсто), додека најмал пораст е регистриран во Естонија и Финска (и двете +0,1 отсто) и во Луксембург (+1,2 отсто). Во Италија, цените на недвижностите пораснале за 4 отсто во периодот меѓу вториот четиримесечен период од 2025 година и истиот период во 2026 година.
Еуростат посочува дека во периодот од 2010 година до вториот квартал од 2011 година, цените на куќите и кириите во ЕУ се движеле според сличен тренд, пред да дојде до нивно раздвојување. Додека кириите бележеле постојан раст, цените на куќите се движеле според поразличен тренд. Конкретно, забележан е значителен пораст меѓу првиот квартал од 2015 година и третиот квартал од 2022 година, проследен со благ пад и период на стабилизација, а потоа и со раст од 2024 година па натаму.
СЛУЧАЈОТ НА МАРИКАРМЕН И КРИЗАТА НА ДОМУВАЊЕТО
Кога Марикармен Абаскал, 87-годишна жена со попреченост, беше принудно иселена од домот во Мадрид каде што живеела 71 година, стотици луѓе се собраа пред зградата во обид да го спречат тоа. На крајот, таа беше насилно изнесена од зградата и пренесена во болница на носилка.
Нејзиното иселување поттикна бран протести (кои сè уште траат во моментот на пишување на текстот) против станбената криза која, за многумина, трае уште од економскиот колапс во 2008 година.
По една недела преговори и масовни демонстрации, сопственикот на станот на Марикармен – приватен инвестициски фонд што претходно ѝ ја зголемил киријата за 230% – се согласи да ѝ дозволи да се врати под условите на нов осумгодишен договор за закуп со ограничена висина на киријата. Се очекува таа да се врати дома откако ќе излезе од болница.
Но, протестите што уследија по нејзиното иселување не се однесуваат само на приказната на една жена. Тие одразуваат подлабок проблем што ги надминува границите на Шпанија. Низ цела Европа, безброј други луѓе како Марикармен се соочуваат со слични тешкотии во обидот да најдат и задржат покрив над главата.
Во Шпанија, контрадикторноста е впечатлива. Членот 47 од шпанскиот Устав го признава правото на „достојно и соодветно“ домување и ги обврзува јавните власти да ги создадат „условите неопходни за тоа право да стане реалност“.
Сепак, Шпанија располага со исклучително малку социјални станови. Проценките покажуваат дека социјалните станови сочинуваат меѓу 1,5% и 3,3% од вкупниот станбен фонд, при што овој процент варира во зависност од регионот.
ШПАНИЈА НЕ Е ЕДИНСТВЕНАТА СО ПРОБЛЕМ СО ДОМУВАЊЕ ВО ЕУ
Случајот на Марикармен не е единствено шпански. Зголемените кирии, ограничените социјални станови, несигурните закупнини и притисокот од туризмот и инвестициите го отежнуваат пристапот до домување во земји како Холандија, Германија и Франција.
Кризата во Ирска е особено акутна. Нашето компаративно истражување за Ирска и Шпанија покажа дека, и покрај нивните различни правни системи и традиции за домување, обете земји се соочуваат со ист исход: сериозна, продолжена несигурност во домувањето што доведува до иселувања и бездомништво.
Како што кириите нагло растат низ целата земја, Ирска помина неколку години дебатирајќи дали да воведе експлицитно уставно право на домување. Уставното признавање би можело да го зајакне правниот статус на домувањето и да го обликува начинот на кој се развива политиката за домување.
Назначувањето на наменски комесар за енергетика и домување, лансирањето на Европскиот план за прифатливо домување и растечкото политичко внимание кон кризата со домувањето во Европа ги зголемија очекувањата за сеопфатен политички одговор.
Затоа, се очекуваше дека следниот законодавен чекор ќе се справи со еден од најитните социјални предизвици на Унијата. Предложениот Закон за прифатливо домување е важен чекор во таа насока. Сепак, неговата обврзувачка регулатива првенствено се фокусира на еден специфичен аспект на проблемот: ограничувања за непримарно користење на домување, особено краткорочни изнајмувања, во областите под стрес со домувањето.
Реновирањето, адаптивната пренамена и ставањето во функција на празните и недоволно искористените згради се опфатени во Европскиот план за достапни станови и во препораката што го придружува овој акт. Сепак, доколку Европа навистина сака да го зголеми фондот на достапни станови, овие пристапи треба да имаат позначајна улога во самата рамка.
