Аналитика
Канадскиот ендокринолог Даниел Друкер е еден од научниците чии откритија ја поставија основата за лековите од класата GLP-1 – меѓу нив Оземпик и Вегови. Неговата работа почнала речиси случајно, со промена на истражувачка тема во 1980-тите, а денес се смета за едно од највлијателните медицински истражувања на последните децении. Толку влијателно што GLP-1 истражувачите се споменуваат меѓу фаворитите за Нобеловата награда за медицина во 2026 година.
Друкер не го „измислил“ самиот Оземпик. Оземпик е трговско име на семаглутид, лек развиен од Novo Nordisk. Но, истражувањата на Друкер помогнале да се објасни како функционира хормонот GLP-1 и зошто неговото дејство може да се искористи за лекување дијабетес и дебелина. Без таа фундаментална работа, денешната генерација GLP-1 лекови тешко дека би изгледала како што изгледа денес.
САКАЛ ДА СТАНЕ СПЕЦИЈАЛИСТ ЗА ТИРОИДА
Друкер дипломирал медицина на Универзитетот во Торонто во 1980 година, а потоа специјализирал интерна медицина и ендокринологија. Неговата првична научна амбиција немала никаква врска со слабеењето или со лековите што денес се продаваат во милијарди долари – сакал да се занимава со болести на тироидната жлезда.
Во 1984 година заминал на истражувачка работа во Harvard Medical School и Massachusetts General Hospital, во лабораторијата на Џоел Хабенер. Тогаш добил непријатна вест: програмата за тироидната жлезда се гасела.
Наместо тоа, му било предложено да работи на глукагон, хормон кој учествува во регулирањето на шеќерот во крвта.
Токму таа промена на планот се покажала како пресудна.
Во средината на 1980-тите истражувачите почнале да го проучуваат пептидот што денес го знаеме како GLP-1 – glucagon-like peptide-1.
Друкер покажал дека GLP-1 може силно да го стимулира лачењето инсулин кога нивото на гликоза е покачено. Тоа било извонредно важно бидејќи кај луѓето со дијабетес тип 2 токму контролата на шеќерот и инсулинскиот одговор се нарушени.
Подоцнежните истражувања покажале дека GLP-1 не делува само на панкреасот. Тој го забавува празнењето на желудникот и влијае врз мозочните центри за глад и ситост.
Тука се појавила втората голема можност: не само контрола на дијабетесот, туку и намалување на телесната тежина.
Но од научно откритие до употреблив лек имало огромен проблем.
Природниот GLP-1 во човечкото тело се разградува исклучително брзо. Ако се даде како лек, ефектот трае премногу кратко, а во првичните експерименти повисоките дози предизвикувале мачнина и повраќање.
ВО ПРИКАЗНАТА ВЛЕГУВА ЕДЕН ОТРОВЕН ГУШТЕР
Еден од необичните моменти во развојот на GLP-1 терапијата е поврзан со Gila monster, отровен гуштер од Северна Америка.
Научникот Џон Енг идентификувал молекула наречена exendin-4, која има слично дејство како човечкиот GLP-1, но е многу поотпорна на разградување.
Друкер почнал да ја проучува молекулата и нејзините гени, при што за истражувањето во Торонто бил донесен и вистински Gila monster со помош на експерти од Royal Ontario Museum.
Од оваа линија на истражување подоцна произлезе exenatide, првиот GLP-1 рецепторски агонист одобрен за лекување дијабетес тип 2.
Тоа се случи во 2005 година – речиси две децении по првичните експерименти.
По него следуваше цела генерација подолготрајни и поефикасни лекови.
СЕМАГЛУТИДОТ НА НОВО НОРДИСК
Novo Nordisk со години работеше на создавање GLP-1 аналози кои би останувале подолго во организмот. Резултатот беше семаглутид, молекулата што денес се продава како Ozempic за дијабетес и Wegovy за третман на дебелина.
Токму затоа приказната за Оземпик не може да се припише на еден човек.
Во научниот синџир се клучни Џоел Хабенер и Светлана Мојсов за идентификацијата и карактеризацијата на активниот GLP-1, Друкер за неговата физиологија и терапевтски потенцијал, Џон Енг за exendin-4, како и Лоте Бјере Кнудсен и тимовите на Novo Nordisk кои ја претворија GLP-1 биологијата во практични лекови
Но придонесот на Друкер е фундаментален: неговите експерименти помогнаа да се покаже што GLP-1 всушност прави во организмот и зошто вреди да се претвори во лек.
ОД ДИЈАБЕТЕС ДО ГЛОБАЛЕН ПАЗАР ЗА СЛАБЕЕЊЕ
Она што почнало како истражување на хормон за регулирање на шеќерот денес е една од најголемите промени во фармацевтската индустрија.
GLP-1 лековите веќе не се користат само за дијабетес и дебелина. Истражувањата покажаа придобивки и кај кардиоваскуларни заболувања, заболувања на бубрезите, метаболна болест на црниот дроб и sleep apnea, а се истражуваат и други можни примени.
Фармацевтските компании поради тоа влегуваат во огромна трка. Проценките се дека глобалниот пазар за лекови против дебелина може да достигне 100 милијарди долари годишно во следната деценија, а Novo Nordisk и Eli Lilly веќе развиваат нови генерации таблети, инјекции и комбинирани терапии.
СО ГОДИНИ ДОБИВА НАГРАДИ ЗА СВОЕТО ОТКРИТИЕ, НО НЕ СЕ ЗБОГАТИЛ
Признанијата за неговата работа се натрупуваат со години.
Тој е добитник на Gairdner International Award, Wolf Prize, Banting Medal и бројни други научни признанија, член е на Royal Society и на Canadian Medical Hall of Fame.
Во 2025 година Друкер ја доби и Breakthrough Prize in Life Sciences, награда вредна три милиони долари која често се нарекува „Оскар на науката“. Образложението беше за „откривањето и карактеризацијата на GLP-1 и откривањето на неговата физиологија и потенцијалот за лекување дијабетес и дебелина“.
Интересно е што, и покрај огромниот комерцијален успех на Оземпик и сродните лекови, Друкер не станал богат од продажбата на Оземпик. Неговата улога била пред сè академска и научна, а не развој на конкретниот комерцијален производ.
Токму денес, 5 октомври 2026 година, треба да биде објавен добитникот на Нобеловата награда за физиологија или медицина, а истражувањето на GLP-1 и хормоните што го контролираат апетитот се споменуваат меѓу најсериозните кандидати во прогнозите пред објавувањето.
Тоа не значи дека Друкер сигурно ќе ја добие наградата.
Номинациите за Нобеловите награди се тајни 50 години, па никој надвор од комитетот не може веродостојно да каже кој е официјално номиниран. Дополнително, Нобеловата награда може да се подели најмногу меѓу тројца научници, што кај GLP-1 е особено сложено бидејќи откритието е резултат на работа на повеќе истражувачи во период од неколку децении.
Во 2024 година престижната Lasker Award за GLP-1 терапијата ја добија Џоел Хабенер, Светлана Мојсов и Лоте Бјере Кнудсен, а не Друкер. Наградата го призна нивниот придонес во откривањето на активниот GLP-1 и неговото претворање во терапија за дебелина.
Од друга страна, Breakthrough Prize една година подоцна го вклучи и Друкер меѓу научниците наградени за GLP-1 истражувањето.
Затоа, ако Нобеловиот комитет реши да ја награди револуцијата со GLP-1, големото прашање нема да биде само дали Друкер заслужува да биде меѓу лауреатите, туку и кои тројца од повеќето клучни научници комитетот би ги избрал.
