Фајнанс Тинк за ребалансот: Ако капиталните инвестиции потфрлат, ќе останат само јавниот долг и повисоките камати

Ребалансот на Буџетот за 2026 година е заснован врз преценети очекувања за економскиот раст, предвидува повисоко јавно трошење без дополнителни буџетски приходи и го зголемува буџетскиот дефицит на 4,1 процент од БДП, што претставува сериозен фискален ризик доколку капиталните инвестиции не се реализираат во планираниот обем. Ова се клучните оценки на Институтот за економски истражувања и политики Фајнанс Тинк, кој во коментарот за ребалансот предупредува дека дополнителниот фискален простор речиси целосно се создава преку ново задолжување.

Владата со ребалансот ја намали проекцијата за економски раст од 3,8 на 3,5 проценти, додека очекуваната инфлација ја зголеми од 2,5 на 4,5 проценти.

Според Фајнанс Тинк, корекцијата на инфлацијата е реална, но не и проекцијата за економскиот раст.

„Finance Think проценува дека стапката на раст на БДП е преценета, додека стапката на инфлација е во линија со очекувањата врз основа на расположливите информации досега. Во секој случај, ревидирањето на стапката на растот надолу е во линија со очекувањата одредени од неизвесностите во глобалното економско окружување, кои главно произлегуваат од варијабилноста во окончувањето на конфликтот на Блискиот Исток, но и од сѐ уште активниот конфликт на европско тло“.

Иако Владата ја намали прогнозата за раст, во ребалансот не ги промени проекциите за буџетските приходи. Фајнанс Тинк потсетува дека уште при носењето на Буџетот предупредувал дека тие проекции се нереално високи, а сегашниот ребаланс практично го потврдува тоа.

„Со овие корекции на инпутите за номиналната стапка на раст на економијата, која според Владата би изнесувала околу 8 %, Ребалансот на буџетот не проектира промени кај буџетските приходи. Тоа е затоа што вкупните приходи веќе беа проектирани да растат со годишна стапка од 12,8 %, која во ФТ Коментар 43… ја проценивме за неверојатна“.

Притоа, се додава дека тоа го потврдува и реализацијата на приходите во првите пет месеци од годинава: „Остварувањето на приходите за првите пет месеци од 2026 година изнесува 38 % и заостанува зад пропорционално остварување за околу четири процентни поени“.

Оттука, заклучуваат: „Ребалансот индиректно потврдува дека првичниот Буџет беше заснован врз преоптимистички проекции на приходите“.

И покрај ваквата приходна слика, Владата ги зголемува расходите за 2,8 проценти, што според Фајнанс Тинк претставува дополнителен ризик: „Во вакви услови, зголемување на расходите со Ребалансот во обем од 2,8 % крие значајни фискални ризици“.

Од Институтот предупредуваат дека особено внимателно треба да се следи растот на тековните расходи.

„Во структурата на расходите, раст е предвиден кај платите и надоместоците од 2,1 %, додека ставката стоки и услуги се намалува за 2,2 % во однос на првичниот Буџет за 2026 година. Социјалните трансфери растат за 1,6 %, додека каматните отплати се задржуваат скоро на истото ниво. Вкупните тековни трошоци се зголемуваат за 1,5 %, што е навидум консолидиран пораст, но сепак значаен ако се има предвид нашето укажување во ФТ Коментар 43 според кое проектираните порасти кај трошоците за плати и пензии се релативно високи – веројатно над номиналниот пораст на економијата, што и понатаму мора да се гледа во контект на инфлаторното дејство на Буџетот и ‘лепливоста’ на инфлацијата, и бара посебна внимателност“.

Притоа, се издвојуваат две ставки што најмногу го зголемуваат буџетот. Првата се другите трансфери, кои растат за 9,1 процент, главно поради повисоки средства за земјоделството, железницата, спортот, породилните надоместоци, студентскиот и ученичкиот стандард и програмата „Мој ДДВ“. И се нагласува дека ваквиот пристап бара многу посериозна анализа.

„Со тоа, ребалансот добива изразена компонента на дискрециска фискална поддршка… што отвора – или, подобро речено, го повторува – прашањето за ефикасноста и таргетирањето на овие дополнителни средства.“

Поради тоа, од Фајнанс Тинк препорачуваат: „Неопходна е подлабинска анализа на разните расходни ставки од тековните трошоци… Особено поголемите расходи треба да бидат придружени со редовни т.н. трошочни прегледи, за да се оценува нивната ефикасност и да се подобри распределбата на јавните средства“.

Втората ставка е растот на капиталните расходи за 14,5 проценти, со што тие речиси се изедначуваат со планираниот буџетски дефицит.

„Со тоа, капиталните расходи скоро се изедначуваат со буџетскиот дефицит, што може да се гледа како ‘позајмување исклучиво за развојни потреби’. Од таа гледна точка, Ребалансот навистина ја поддржува развојната компонента на Буџетот, повеќе од претходно, меѓутоа неопходно ќе биде да се процени мерата во која предвидениот износ ќе може да се реализира до крајот на годината. Притоа, треба да се има предвид дека релативно високата реализација на капиталните расходи во првите пет месеци може делумно да биде резултат на големата еднократна исплата за еден голем инфраструктурен проект. Оттука, вистинскиот тест за развојната компонента на ребалансот ќе биде динамиката на реализацијата до крајот на годината“.

Со ребалансот, буџетскиот дефицит се зголемува за 17,9 проценти, односно од 3,5 на 4,1 проценти од БДП. Од Фајнанс Тинк Finance оценуваат дека ова претставува сериозно предупредување за јавните финансии.

„Finance Think проценува дека проширувањето на буџетскиот дефицит е своевиден фискален аларм во услови кога растот покажува знаци на забавување, а придобивките од благата фискална консолидација досега може да бидат лесно збришани“.

Во таа насока и препораката – доколку капиталните инвестиции не се реализираат, неискористените средства да не се пренаменуваат за тековни трошења.

„Finance Think повикува евентуалното нецелосно реализирање на капиталните расходи до крајот на годината да биде во корист на понизок остварен буџетски дефицит, наместо кон евентуално прераспоредување во корист на тековни трошења. Во спротивно, дополнителниот фискален простор создаден со ребалансот ќе биде искористен за тековна потрошувачка наместо за развојни инвестиции, што би значело дека целото проширување на дефицитот ќе се финансира со нов долг без создавање соодветен развоен ефект“.

Осто така, во анализата се предупредува дека поголемото задолжување носи и повисоки трошоци за сервисирање на долгот: „Зголемувањето на обемот на финансирањето и преку домашен и преку странски долг, повторно го нагласува ризикот од трошоците за каматни плаќања, кои веќе ја надминаа границата од 2 % од БДП – највисок релативен износ во претходните две децении“.

Застоа, се истакнува дека секое ново задолжување мора да биде строго оправдано: „Кумулираниот јавен долг е скап за земја како Северна Македонија, и додавањето кон тој долг, како и неговото рефинансирање, мора да се изведуваат консолидирано и строго наменски.“

Во завршната оценка, Фајнанс Тинк заклучува дека ребалансот претставува свесна одлука за повисока јавна потрошувачка финансирана со нов долг.

„Во суштина, ребалансот претставува свесен избор за повисоко јавно трошење без соодветно зголемување на буџетските приходи. Дополнителниот фискален простор, затоа, речиси во целост се создава преку повисок буџетски дефицит и ново задолжување, што ја прави успешната реализација на капиталните инвестиции клучен предуслов за економската оправданост на оваа фискална релаксација“.

Ако тоа не се случи, предупредуваат од Институтот, повисокиот јавен долг ќе остане, а развојниот ефект ќе изостане.

„Во спротивно, повисокиот јавен долг ќе создаде трајно повисоки расходи за негово сервисирање, без соодветен придонес кон идниот економски раст“.