Аналитика
Додека светот внимателно ги следи воените случувања меѓу Иран, САД и Израел, далеку од линиите на конфликтот веќе се отвора нова и сериозна криза, онаа што може директно да заврши на трпезите на милиони луѓе. Речиси целосното ограничување на движењето низ Ормутскиот теснец не го потресе само енергетскиот пазар, туку силно го наруши и снабдувањето со ѓубрива, без кои современото земјоделство тешко може да опстане. Последиците веќе ги чувствуваат земјоделците ширум светот, а стравувањата се дека следниот бран ќе го погодат потрошувачите преку повисоки цени на храната.
Најсилно погодени се земјоделците во земјите во развој, кои и онака со години се борат со климатски промени, повисоки температури и сè понепредвидливи временски услови. За нив, недостигот на ѓубрива доаѓа во најлош можен момент, токму кога почнува сезоната на садење. Карл Скау, заменик-извршен директор на Светската програма за храна, предупредува дека најсиромашните земјоделци на северната хемисфера зависат од увоз на ѓубрива од земјите од Заливот и дека сегашниот застој може да има драматични последици. Во најлошото сценарио, тоа би значело помали приноси и пропаѓање на земјоделските култури во следната сезона, а во поблаго сценарио — повисоки трошоци што неизбежно ќе се прелеат во цените на храната.
Во индиски Пенџаб, 55-годишниот земјоделец Балдев Сингх веќе стравува за иднината. Тој вели дека малите земјоделци, кои го сочинуваат најголемиот дел од индиското производство, тешко ќе преживеат ако државата не успее да интервенира со субвенции токму кога побарувачката за ѓубрива ќе достигне врв. „Во моментов чекаме и се надеваме“, вели тој, во реченица што најдобро ја отсликува неизвесноста во која се наоѓаат милиони земјоделци.
Проблемот не е мал ниту локален. Ормутскиот теснец е еден од најважните морски премини во светот, низ кој вообичаено поминуваат околу една петтина од глобалните испораки на нафта и речиси една третина од светската трговија со ѓубрива. Со ограничувањето на транспортот, под директен удар се најдоа азотот и фосфатот — двете клучни хранливи материи на кои се темели голем дел од светското земјоделско производство. Особено погодена е уреата, најшироко користеното ѓубриво што игра клучна улога во растот и приносот на културите. Нејзината достапност е намалена поради доцнењата во испораката, но и поради растечката цена на течниот природен гас, кој е суштинска состојка во производството.
Според Крис Лосон од CRU Group, конфликтот ограничил околу 30 проценти од глобалната трговија со уреа. Тоа веќе создава критични недостатоци во одделни земји. Раџ Пател, економист за прехранбени системи на Универзитетот во Тексас, посочува дека Етиопија, на пример, добива повеќе од 90 проценти од своите азотни ѓубрива од Заливот преку Џибути — рута што била нарушена уште пред почетокот на оваа војна. „Сезоната на садење е сега. Ѓубривото го нема“, предупредува тој.
Под притисок се и фосфатните ѓубрива, важни за развојот на коренот и стабилноста на растенијата. Саудиска Арабија учествува со околу една петтина од светскиот извоз на фосфатни ѓубрива, а целиот регион има доминантна улога и во снабдувањето со сулфур — клучна состојка во производството. Аналитичарите предупредуваат дека дури и ако војната запре, производителите нема веднаш да се вратат на нормален режим на работа. Ќе бидат потребни безбедносни гаранции, а речиси сигурно ќе пораснат и трошоците за осигурување на транспортот, што дополнително ќе ја зголеми цената на производите.
Во меѓувреме, земјите се обидуваат да се снајдат со тоа што го имаат. Во Индија, владата веќе ѝ дава предност на домашната потрошувачка на уреа и на производителите им обезбедува голем дел од потребниот природен гас, но и покрај тоа дел од фабриките работат под капацитет. Тоа значи дека ни домашното производство не може целосно да го амортизира шокот. Слично е и на други места, каде што капацитетите се ограничени, а побарувачката расте.
Опасноста станува уште поголема затоа што ѓубривата мора да се користат непосредно пред или за време на садењето. Ако не стигнат навреме, културите ги пропуштаат најважните фази од раниот развој, а тоа подоцна значи пониски приноси, дури и ако снабдувањето се стабилизира подоцна. Последиците веќе се чувствуваат и во САД и во Европа, каде што главната сезона на садење е во тек, додека во голем дел од Азија најкритичниот период допрва доаѓа.
Земјоделците веќе прават тешки пресметки. Џозеф Глаубер од Меѓународниот институт за истражување на прехранбената политика посочува дека цените на ѓубривата моментално се пониски од врвовите забележани по руската инвазија врз Украина, но разликата е во тоа што тогаш и цените на житото беа повисоки, па земјоделците полесно ги поднесуваа дополнителните трошоци. Денес маржите се помали, а тоа значи дека многумина ќе бидат принудени или да користат помалку ѓубриво или да преминат на култури што бараат помалку прихрана. И едното и другото води кон намалено производство и дополнителен притисок врз цените на храната.
Ниту големите производители не нудат лесно решение. Кина, која е најголем светски производител на азотни и фосфатни ѓубрива, предност ѝ дава на домашната понуда, додека фабриките во Русија, уште еден важен играч, веќе работат речиси со полн капацитет. Тоа значи дека светскиот пазар тешко ќе најде брза замена за недостигот од Заливот.
Во Африка, каде многу земјоделци зависат од ѓубрива од Блискиот Исток и Русија, последиците може да бидат особено тешки. Стивен Мучири, земјоделец од Кенија и извршен директор на Источноафриканската федерација на земјоделци, вели дека временските услови веќе им оставиле многу краток рок на фармерите за подготовка на полињата и нанесување ѓубриво. Во такви околности, секое доцнење значи директна загуба. Според истражувања на кои се повикува Раџ Пател, дури и кратко одложување може да ги намали приносите на пченка за околу четири проценти во една сезона.
Владите имаат неколку можни алатки — субвенции, поттикнување на домашното производство и ограничување на извозот — но сите тие мерки имаат цена. Индија, на пример, веќе издвојува милијарди долари за субвенции за уреа, што го олеснува товарот за земјоделците, но истовремено остава помалку простор за долгорочни инвестиции во модернизација и одржливо земјоделство. Дополнително, засиленото домашно производство често значи и поголема зависност од увезен гас, а прекумерната употреба на уреа може да ја оштети почвата.
Токму затоа сè погласни се повиците оваа криза да се искористи како предупредување. Експертите сметаат дека помалата зависност од увезени ѓубрива, поголемото вложување во локално производство и отворањето кон поодржливи, органски решенија може да бидат начин земјоделците и потрошувачите во иднина да бидат помалку изложени на геополитички шокови. Но тоа е процес што бара време, инвестиции и политичка волја.
До тогаш, кризата со ѓубривата останува една од најсериозните, а најмалку видливи последици од војната со Иран. Она што денес изгледа како проблем на бродови, теснеци и глобални пазари, утре лесно може да се претвори во многу поедноставна и поболна реалност — поскапа храна, помал род и уште поголема несигурност за милиони луѓе.
Ако сакаш, можам и оваа верзија да ти ја направам уште повеќе „порталски“, односно подинамична и поударна, како текст за на насловна страница.
(Фото: Unsplash)
