Аналитика
Војната на Блискиот Исток повторно ја разоткри старата слабост на Европа – енергетската зависност. Додека лидерите на Европската Унија се подготвуваат за нов самит во Брисел, пред нив не стои само прашањето како да се ублажи ценовниот шок од нафтата и гасот, туку и многу подлабоката дилема: дали Европа навистина научи нешто од кризата по руската инвазија врз Украина.
Новиот удар доаѓа во момент кога европските економии сè уште не се целосно опоравени од претходниот енергетски потрес. Конфликтот со Иран и фактичкото затворање на Ормутскиот теснец повторно ги турна цените нагоре, а европскиот гас поскапе за повеќе од 60 проценти од почетокот на американско-израелската војна против Иран на 28 февруари. Со оглед на тоа што низ Ормут нормално минуваат околу 20 проценти од светските испораки на нафта и течен природен гас, секое подолго нарушување веднаш се прелева и врз европскиот пазар.
Тоа е проблем што Европа не може лесно да го амортизира. Иако по 2022 година Брисел гласно зборуваше за диверзификација и енергетска независност, денес станува јасно дека континентот само ја променил формата на зависноста, а не и суштината. Наместо Русија, сега во центарот на европската енергетска слика се САД и Норвешка.
Европа во меѓувреме стана најголем увозник на течен природен гас во светот, а САД нејзин најголем поединечен снабдувач. Тоа на краток рок помогна да се надомести рускиот гас, но создаде нова ранливост: зависност од глобалниот LNG пазар, кој е далеку почувствителен на геополитички потреси и ценовни шокови. За дел од европските дипломати, ова е непријатен доказ дека континентот повторно влегува во криза без вистински штит.
Токму затоа самитот во Брисел се очекува да биде обележан со барања за брзи, привремени решенија. Во нацрт-заклучоците лидерите бараат од Европската комисија итно да предложи пакет мерки за справување со скокот на цените на увезените фосилни горива. Но и самите европски претставници признаваат дека не постои „магично решение“.
На маса се неколку опции: намалување на националните даноци за енергија, поголема државна помош за индустриите што трпат најсилен удар и измени во системот за тргување со емисии, познат како ETS. Ниту една од овие мерки, сепак, не може драматично да ги намали цените ако теснецот Ормут остане блокиран и ако глобалната понуда остане стегната.
Дополнителен проблем е што секоја опција отвора нова линија на поделба во Унијата. Ако се дозволи поголема државна помош, побогатите земји ќе можат полесно да ги заштитат своите компании, додека посиромашните ќе заостануваат. Ако се намалат даноците на енергијата, тоа ќе удри врз јавните буџети во време кога државите веќе издвојуваат повеќе средства за одбрана. Ако, пак, се интервенира во ETS, тогаш во прашање доаѓа една од клучните климатски политики на Унијата.
Токму околу ETS се очекува најжестоката расправија. Дел од земјите, предводени од Италија и Полска, бараат подлабоки промени, вклучително и повеќе бесплатни дозволи за индустријата или дури суспензија на системот во производството на електрична енергија. Друг табор, во кој се Шпанија, Холандија, Шведска и Данска, предупредува дека слабеењето на системот би значело казнување на компаниите што инвестирале во модернизација и зелена транзиција, а наградување на оние што останале зависни од фосилни горива.
Во срцето на оваа дебата лежи едно суштинско прашање: дали Европа сака да гаси пожар или конечно да го гради системот што ќе ја направи поотпорна на идни шокови. Зашто сегашната криза не е само ценовен проблем, туку и проблем на конкурентност. Европа можеби ќе успее да обезбеди доволно енергија, но цената на таа безбедност станува сè повисока – за индустријата, за домаќинствата и за политичката стабилност.
Стравот од нов бран инфлација и од дополнителен притисок врз гласачите веќе се чувствува во европските престолнини. Лидерите стравуваат дека скапата енергија, во комбинација со пошироката нестабилност на Блискиот Исток, може да им даде нов поттик на популистичките и националистичките сили низ Европа. Оттаму и нервозата во Брисел е поголема од вообичаено.
Кризата уште еднаш ја отвори и темата за стратешката насока на европската енергетика. Еден дел од креаторите на политики гледаат решение во побрза електрификација, повеќе обновливи извори и намалување на зависноста од увезени фосилни горива. Во тој контекст често се посочува примерот на Кина, која систематски ја електрифицира економијата и така ја намалува изложеноста на глобалните пазари на нафта и гас.
Но Европа, за разлика од Кина, е многу потешка за координирање. Различните енергетски миксови, политички интереси и индустриски структури ја прават секоја заедничка стратегија предмет на долги преговори и компромиси. Затоа и денес, четири години по почетокот на руската енергетска уцена, ЕУ повторно се наоѓа меѓу краткорочната паника и долгорочната недореченост.
Во меѓувреме, не недостигаат ни контроверзни предлози. Одделни политичари веќе отворено сугерираат Европа да размисли за нормализација на односите со Русија за повторно да дојде до поевтина енергија. Таквите ставови засега се далеку од официјална политика, но покажуваат колку длабоко ценовниот притисок ја разнишува европската кохезија.
Сегашната енергетска криза затоа е повеќе од уште еден пазарен шок. Таа е тест за тоа дали Европа навистина може да стане поенергетски суверена или повторно ќе остане заробена меѓу геополитиката, високите цени и внатрешните поделби. Самитот во Брисел можеби ќе понуди некакво привремено олеснување, но суштинскиот одговор – како да се обезбеди стабилна, достапна и политички независна енергија – и натаму останува отворен.
(Фото: Unsplash)
