Од симбол на Југославија до брод без крајна сметка: „Галеб“ повторно ја празни касата

Од брод за превоз на банани, преку воен минополагач и пловечка резиденција на Јосип Броз Тито, до музеј што со години не успева да ги отвори вратите. „Галеб“ повторно е во центарот на вниманието, но не поради својата богата историја, туку поради новите трошоци што ги носи неговата долготрајна реконструкција.

Градот Риека објави нов тендер вреден повеќе од половина милион евра со вклучен ДДВ за дополнителни работи на бродот, кој пред да ги прими првите посетители мора повторно да замине во бродоградилиште. Иако проектот со години се соочува со одложувања и растечки трошоци, градските власти сега најавуваат дека музејскиот дел би требало да биде завршен до крајот на годината.

Пред отворањето, „Галеб“ ќе биде одвлечен на суво пристаниште, каде што ќе се санира штетата предизвикана во февруари при судир со турски брод. Во исто време ќе бидат извршени дополнителни проверки на трупот и работи неопходни за добивање сертификати од Хрватскиот регистар на бродови.

Од Градот Риека велат дека поправките и редовните инспекции се обединети во една постапка за јавна набавка, со што бродот само еднаш ќе биде носен во бродоградилиште.

„Наместо двапати да се носи на ремонт, сите работи ќе бидат извршени одеднаш. На тој начин се избегнуваат двојни трошоци“, изјави Ренато Костовиќ, вршител на должноста раководител на градскиот оддел за култура.

Додека се подготвуваат новите поправки, на бродот продолжува поставувањето на музејската изложба. Се монтираат графички елементи, панели, постаменти и витрини, се изведуваат завршни столарски работи и се инсталира мултимедијална опрема.

Целта е посетителите да добијат што е можно поверна претстава за изгледот на бродот во периодот кога го користел Тито.

„Сите простории што се дел од музејската поставка се автентично опремени. Мебелот, светилките, завесите, подовите и останатите детали се реставрирани, за посетителите навистина да можат да видат како изгледал бродот“, изјави кустосот на Градскиот музеј во Риека, Франка Тољаниќ.

Но, колку повеќе се приближува најавеното отворање, толку погласни се прашањата колку на крајот ќе чини целиот проект и дали вложените средства некогаш ќе се оправдаат.

Од почетокот на реконструкцијата, роковите беа поместувани повеќепати, а во различни пресметки вкупните трошоци се наведуваат меѓу 15 и речиси 22 милиони евра, зависно од тоа кои фази, извори на финансирање и дополнителни работи се вклучени.

Проектот првично требаше да биде завршен во 2020 година, кога Риека беше европска престолнина на културата. Шест години подоцна, поранешната Титова јахта сè уште не е отворена за јавноста.

Граѓаните се поделени околу продолжувањето на инвестицијата. Дел од нив сметаат дека „Галеб“ е важен дел од историјата на Риека и поранешна Југославија, кој мора да биде зачуван без оглед на тоа дали вложените пари директно ќе се вратат.

„Вреди, бидејќи тоа е историја на градот и на целата поранешна држава. Дали парите некогаш ќе се вратат? Веројатно никогаш“, вели еден од анкетираните граѓани.

Други сметаат дека милионите можеле да бидат вложени во домови за стари лица, инфраструктура или други јавни потреби.

„За тие пари можеа да се изградат два дома за стари лица. Бродот стои, а и понатаму ќе треба да се плаќаат екипаж, капетани и одржување“, коментира друг жител.

Анкетите покажуваат и дека дел од граѓаните не знаат кој брод се наоѓа пред нив. Некои изразиле интерес да го посетат затоа што „изгледа интересно“, но откако дознале дека станува збор за поранешната јахта на Тито, дел од нив сепак рекле дека нема да влезат.

Историјата на „Галеб“ е значително подолга од периодот во кој го користел југословенскиот претседател. Бродот бил изграден во Италија на почетокот на 1930-тите под името RAMB III и бил наменет за превоз на банани и друго овошје од италијанските колонии во Африка.

За време на Втората светска војна бил мобилизиран како помошен крстосувач и транспортен брод на италијанската морнарица. Во 1941 година бил торпедиран кај Бенгази, а по капитулацијата на Италија го презела германската војска и го преименувала во „Кибиц“.

Како минополагач поставувал мини во северниот Јадран, сè до 5 ноември 1944 година, кога сојузничките авиони го потопиле во пристаништето во Риека.

Бродот бил извлечен од морското дно во 1947 година и обновен во пулското бродоградилиште „Уљаник“. Првично служел како школски брод на југословенската морнарица, а подоцна го добил името „Галеб“ и станал пловечка резиденција на Тито.

Од 1953 година Тито со него патувал во Европа, Африка и Азија, градејќи односи со земјите што подоцна ќе станат дел од Движењето на неврзаните. На бродот престојувале повеќе од сто државници, како и бројни познати личности од светот на политиката и културата.

Поради тие дипломатски патувања, „Галеб“ често бил нарекуван „брод на мирот“, иако неговата историја вклучува и воена служба, минирање и потопување.

Во 1990-тите бродот останал закотвен во Црна Гора, а потоа бил продаден на грчкиот бродосопственик Џон Пол Папаниколау, кој планирал да го претвори во луксузна јахта. Проектот пропаднал по банкротот на сопственикот, а „Галеб“ повторно останал во Риека.

Градот го купил во 2009 година за околу 800.000 куни и го прогласил за заштитено културно добро. Реконструкцијата се финансираше со средства од Европската Унија и од градскиот буџет, но неочекуваните работи, поскапувањата и одложувањата постепено ја зголемуваа вкупната сметка.

Кога ќе биде отворен, бродот треба трајно да биде закотвен на риечкиот „Моло лонго“. Музејската поставка ќе биде поделена на три целини – дел посветен на Тито и Движењето на неврзаните, приказна за поморската историја на бродот и простор во кој ќе биде претставена неговата погонска машина „Фиат“.

Градските власти уверуваат дека проектот конечно влегува во завршна фаза.

„Буквално сме на крајот од патувањето. Очекуваме музејскиот дел да биде целосно функционален до крајот на годината“, вели Костовиќ.

Понудите за новиот тендер треба да бидат отворени на почетокот на август, кога ќе стане познат и конечниот износ на дополнителните работи.

Дотогаш, „Галеб“ останува закотвен меѓу две приказни. Едната е историјата на брод што преживеал војни, потопување и промени на држави. Другата е современата приказна за проект што голта милиони, ги дели граѓаните и со години чека да покаже дали ќе стане туристичка атракција или скап споменик на една амбиција.