Аналитика
За денешните дваесетгодишници пензијата повеќе не е фиксирана точка на крајот од работниот век. Таа сè повеќе личи на подвижна цел, колку подолго живее населението, толку подалеку се поместува возраста на која државата ќе почне да ја исплаќа целосната пензија.
Најекстремниот пример е Данска. Според важечките правила и проекциите на Организацијата за економска соработка и развој – ОЕЦД, лице што влегло на пазарот на труд на 22-годишна возраст во 2024 година би можело да стекне право на редовна пензија дури на 74 години. Тоа би се однесувало на генерациите што би се пензионирале кон крајот на шеесеттите години од овој век.
Важно е да се нагласи дека 74 години не е денешната старосна граница во Данска. Данскиот парламент засега одобри таа да се зголеми од сегашните 67 на 70 години до 2040 година. Проекцијата за 74 години произлегува од механизмот со кој пензиската возраст автоматски се поврзува со продолжувањето на животниот век. Данските власти веќе разгледуваат можност оваа врска да се ублажи, што би значело дека конечната граница може да биде пониска.
ЗОШТО НЕКОЈ ЖИВЕЕ СО ПЕНЗИЈА ОД 20.000, а друг со 95 илјади денари?
Но, Данска не е осамен случај. Според анализата на Euronews, базирана врз податоците на ОЕЦД, старосната граница за пензионирање на денешните млади работници би можела да достигне 71 година во Естонија и 70 години во Италија, Холандија, Шведска и Кипар. Во Велика Британија и Португалија се очекува да достигне 68 години, а во Германија, Белгија, Чешка и Романија околу 67 години.
Просечната промена на ниво на Европската Унија изгледа помалку драматично, но сепак значи уште неколку години на работа. За мажите што се пензионирале во 2024 година просечната редовна пензиска возраст изнесувала 64,7 години, а за жените 64 години. За оние што почнале да работат на 22 години во 2024 година, таа се проценува на 66,7 години за мажите и 66,6 години за жените.
Зад овие бројки не стои само желбата на владите луѓето да работат подолго. Европските пензиски системи се соочуваат со едноставна, но непријатна математика: бројот на лица што примаат пензија расте побрзо од бројот на работници што плаќаат придонеси.
Во 2000 година, на секои 100 лица на возраст од 20 до 64 години во земјите на ОЕЦД имало 22 лица постари од 65 години. Во 2025 година тој број се зголемил на 33, а до 2050 година се очекува да достигне 52. Практично, на помалку од двајца луѓе во работоспособна возраст ќе доаѓа по едно постаро лице.
За владите изборот е политички тежок. Доколку не ја зголемат старосната граница, мора да ги зголемат пензиските придонеси, да издвојуваат повеќе пари од буџетите или да ги намалат идните пензии. Поместувањето на возраста често се претставува како решение што ја одржува финансиската стабилност без директно намалување на пензиските исплати.
Сепак, законската возраст за пензионирање не значи дека секој човек навистина ќе може да работи до таа возраст. Во 2024 година, просечната возраст на фактичко напуштање на пазарот на труд во земјите на ОЕЦД била 64,7 години за мажите и 63,6 години за жените. Дел од луѓето заминуваат порано поради здравствени причини, губење на работното место, грижа за членови од семејството или поради тоа што работат физички тешки професии.
Тука се појавува и најголемата слабост на моделот според кој подолгиот живот автоматски значи и подолга работа. Животниот век не расте еднакво за сите. Луѓето со повисоки приходи, подобро образование и канцелариски професии вообичаено живеат подолго и полесно можат да останат вработени во повозрасни години. За работниците во градежништвото, производството, транспортот, здравството или другите физички и психички исцрпувачки професии, работата до 70 години може да биде многу потешко остварлива.
ОЕЦД предупредува дека еднообразното зголемување на пензиската возраст може да биде неправедно кон работниците со пониски приходи, кои во просек имаат пократок животен век. За нив, секоја дополнителна година работа може да значи поголемо пропорционално намалување на времето во кое ќе ја користат пензијата.
Затоа вистинската европска дебата веќе не е само дали пензијата треба да доаѓа на 65, 67 или 70 години. Прашањето е дали е праведно иста граница да важи за човек што четири децении работел пред компјутер и за човек што истото време го поминал на градилиште, во фабрика или во ноќни смени.
Европа најверојатно ќе продолжи да ја поместува пензиската возраст, бидејќи населението старее, а работната сила се намалува. Но, бројката 74 не е само далечна статистичка проекција. Таа е предупредување дека за новите генерации класичната претстава за работниот век – образование, работа до 65 години и потоа пензија – полека исчезнува.
За нив, подолгиот живот можеби ќе донесе повеќе години, но не мора да значи и повеќе слободни години.
