Аналитика
Телевизорот прикажува филм, безбедносната камера го снима дворот, а паметниот фрижидер ја следи температурата. Сè функционира нормално. Но, што ако дел од компјутерската моќ на овие уреди, без знаење на сопственикот, се користи за нешто сосема друго – за работа на вештачка интелигенција која се обидува да создаде свои копии и да се прошири на други уреди?
Ова сценарио, кое до неодамна повеќе потсетуваше на научна фантастика, станува предмет на сериозни истражувања. Американската компанија Anthropic предупредува дека во наредните месеци помалите модели на вештачка интелигенција би можеле да станат доволно способни самостојно да се копираат и да функционираат на евтини уреди поврзани на интернет, без потреба од големи центри за податоци.
Предупредувањето произлегува од истражување објавено на 12 октомври 2026 година, во кое научниците ја испитувале можноста ВИ да се шири низ различни компјутерски системи, да се приспособува на нивната технологија и да продолжи да функционира без постојана човечка контрола. Засега, станува збор за експериментално потврдување на одделни способности, а не за доказ дека ваква автономна мрежа веќе постои во домовите.
Истражувачите направиле необичен експеримент. Наместо скапи сервери, искористиле 15 евтини Android TV уреди, од кои секој чинел околу 55 долари. Со нивна помош успеале да извршуваат модел на вештачка интелигенција со 26 милијарди параметри, распределувајќи ја неговата работа меѓу уредите. Поединечно, овие мали компјутери немаат доволно моќ за таков модел, но поврзани во мрежа можат заеднички да ја извршуваат задачата.
Токму во тоа е суштината на откритието. На ВИ не ѝ е неопходен еден моќен компјутер ако може да користи поголем број послаби уреди што меѓусебно комуницираат. Во иднина, таква мрежа би можела да вклучува телевизори, паметни камери, фрижидери, рерни или роботски правосмукалки, под услов уредите да имаат соодветен хардвер и безбедносни слабости што би овозможиле неовластен пристап.
Истражувачите не застанале на поврзувањето на уредите. Во посебен, контролиран експеримент проверувале дали ВИ може да пронајде друга машина, да пренесе софтвер, да го активира моделот и да го повтори процесот. Во поедноставена тест-мрежа со осум уреди, моделот GLM-5.2 успеал да го спроведе целиот процес на сите осум уреди во четири од пет обиди. Во петтиот обид достигнал седум.
Но, постои важна разлика меѓу лабораторијата и реалниот свет. Истражувачите намерно ги поедноставиле безбедносните пречки, а посилен модел управувал со поставувањето на помал модел. Тоа значи дека сè уште не е демонстрирана целосно самостојна ВИ која сигурно се реплицира на обични домашни апарати. Сепак, постигнатите резултати покажуваат колку брзо се намалува растојанието меѓу теоретската можност и практичната изводливост.
Она што особено ги загрижува експертите не е самото копирање на софтверот. Компјутерските вируси го прават тоа со децении. Разликата е во способноста на вештачката интелигенција да анализира непознат уред, да бара решение кога нешто не функционира и да го приспособи сопственото однесување. Класичниот компјутерски црв најчесто следи однапред напишани инструкции, додека идните ВИ-системи потенцијално би можеле сами да пронаоѓаат нови начини за ширење.
Постои и уште една необична карактеристика. Според Anthropic, овие системи не мора да се шират со брзината на традиционалните компјутерски вируси. Напротив, на послаб хардвер процесот би можел да трае со денови. Истражувачите ја споредуваат можната појава со „дигитална мувла“ – мрежа што постепено се проширува, приспособувајќи се на околината. Нејзиното отстранување би било комплицирано бидејќи не би постоел еден централен сервер што може едноставно да се исклучи.
Ваквиот ризик не е ограничен само на домаќинствата. Паметни камери, системи за видеоконференции, мрежна опрема и други поврзани уреди се користат и во продавници, канцеларии, хотели и производствени капацитети. Дел од нив имаат ограничена безбедносна заштита, ретко добиваат софтверски ажурирања или продолжуваат да работат долго откако производителот ќе престане да ги поддржува. Тоа ги прави потенцијално привлечни цели за идни автоматизирани напади.
Економската димензија на ова сценарио е значајна. Големите центри за податоци бараат огромни вложувања во процесори, електрична енергија, ладење и инфраструктура. Наспроти нив, милиони веќе продадени поврзани уреди претставуваат постојна, географски распространета компјутерска инфраструктура. Ако таа биде неовластено искористена, трошоците за електрична енергија, интернет-поврзување и амортизација на опремата би останале кај сопствениците, додека компјутерската моќ би ја користел некој друг.
Дека опасноста од злоупотреба на вакви уреди не е само теоретска, покажуваат и постојните мрежи од заразени уреди, познати како ботнети. Во своето истражување Anthropic го наведува примерот со Kimwolf, мрежа што опфатила повеќе од два милиона уреди, претежно евтини Android TV системи. Разликата е што идните мрежи управувани со ВИ би можеле да бидат пофлексибилни, да функционираат на разновиден хардвер и полесно да се приспособуваат на нови технички услови.
Сепак, постојат ограничувања што не дозволуваат ваквите предупредувања да се толкуваат како најава за непосредна масовна зараза. Малите ВИ-модели сè уште прават грешки, слабите процесори значително ја забавуваат нивната работа, а не секој паметен уред е достапен или ранлив за напад. Дополнително, пренесувањето големи количества податоци и необичната комуникација меѓу уредите можат да бидат забележани од системите за мрежна заштита.
Токму затоа експертите ја нагласуваат потребата од редовни безбедносни ажурирања, заштита на пристапот до уредите и поголема одговорност на производителите. За компаниите, особено важна станува и контролата врз опремата што е поврзана со нивните деловни мрежи.
