Аналитика
Европа можеби добива краток здив од поевтинувањето на нафтата, но на енергетскиот пазар се отвора друг, потенцијално посериозен фронт. Природниот гас повторно станува еден од најголемите ризици за европската економија, не само поради сметките за енергија, туку и поради можноста да ја одржи инфлацијата висока, да ги натера централните банки повторно да ги зголемуваат каматите и дополнително да го поскапи задолжувањето на државите.
Тоа е необичната слика на европските пазари на крајот од август. Цената на суровата нафта паѓа поради надежите дека разговорите меѓу Иран и Оман би можеле да доведат до олеснување на сообраќајот низ Ормутскиот теснец. Брентот во средата се спушти на околу 86 долари за барел, откако падна повеќе од два отсто. Кај природниот гас, сепак, олеснувањето е многу помало.
Европскиот референтен гас TTF неделава се движеше над 66 евра за мегават-час, а во еден момент надмина и 68 евра. Тоа е далеку од екстремите од енергетската криза во 2022 година, но е доволно високо за повторно да ја отвори старата европска дилема: што ако континентот влезе во зимата со скап гас и недоволно наполнети складишта?
Токму резервите сега се слабата точка.
Складиштата во Европската Унија се наполнети само околу 62–63 отсто, значително под вообичаеното ниво за овој период од годината. На 20 август Европската комисија соопшти дека резервите се околу 62 отсто, наспроти 74 отсто една година претходно. Германија, најголемата европска економија и еден од најголемите потрошувачи на гас, е во уште понеповолна позиција – нејзините складишта минатата недела беа едвај над 50 отсто полни, додека во истиот период лани беа околу 76 отсто.
Европската комисија засега смирува дека нема непосредна опасност за снабдувањето. Но, ниското ниво на резервите ја прави Европа многу почувствителна на секој нов проблем во снабдувањето или на студен почеток на зимата. Гасните складишта имаат важна улога – вообичаено обезбедуваат околу 30 отсто од зимската потрошувачка на гас во ЕУ.
Проблемот не е само колку гас има во Европа, туку и од каде ќе дојде следната количина.
По губењето на најголем дел од рускиот гас, Европа во изминатите години значително повеќе се потпира на течен природен гас – ЛНГ. Тоа ја направи помалку зависна од Москва, но истовремено ја изложи на глобалната конкуренција за танкери и на геополитичките ризици на поморските рути.
А токму таму денес се наоѓа најголемата ранливост.
Катар пред војната обезбедуваше речиси една петтина од глобалниот ЛНГ. Според најновите податоци на „Ројтерс“, во шесте месеци од конфликтот катарскиот извоз на течен природен гас е намален за дури 96 отсто. Во тој период од земјата заминале само 18 пратки со ЛНГ, во споредба со 509 во истиот период една година претходно.
Тоа е клучната разлика меѓу нафтата и гасот.
Нафтениот пазар има повеќе производители, поголеми стратешки резерви и повеќе можности за пренасочување на испораките. Кај катарскиот ЛНГ, Ормутскиот теснец практично нема вистинска алтернативна извозна рута. Затоа и евентуално смирување на цената на нафтата не мора автоматски да значи и брзо враќање на евтиниот гас во Европа.
Недостигот делумно го пополнуваат САД. Американскиот извоз на ЛНГ во првите седум месеци од 2026 година достигнал рекорд и е за околу 23 отсто поголем од истиот период лани. Но, Европа и Азија се натпреваруваат за истите товари, а високите цени веќе покажуваат колку е затегнат светскиот пазар.
Гасот не завршува само во радијаторите на домаќинствата. Тој е важен енергент за индустријата и за производството на електрична енергија, а повисоките енергетски трошоци постепено се пренесуваат во производните и продажните цени.
ЕЦБ веќе предупреди дека целосниот ефект од сегашниот енергетски шок сè уште не е видлив во цените. Во јуни инфлацијата во еврозоната изнесуваше 2,8 отсто, при што енергетската инфлација беше 8,5 отсто. Според јунските проекции на ЕЦБ, вкупната инфлација би можела да достигне 3,4 отсто во третиот и четвртиот квартал од годинава и да остане над три отсто до почетокот на 2027 година.
Германските долгорочни приноси силно пораснаа во последниот период. На 24 август приносот на 30-годишната германска државна обврзница достигна околу 3,79 отсто – највисоко ниво од 2011 година. Тоа не е резултат само на гасот: инвеститорите ги следат и растечкото државно задолжување, фискалните дефицити и глобалната неизвесност. Но, стравот дека енергетскиот шок повторно ќе ја поттикне инфлацијата е важен дел од притисокот врз европскиот долг.
И тука Европа влегува во незгоден круг.
Поскап гас значи поголем ризик од инфлација. Повисока инфлација значи помал простор за намалување на каматите – или потреба тие дополнително да се зголемат. А повисоките камати значат поскапо задолжување за државите, компаниите и населението.
Во исто време, високата цена на гасот создава уште еден парадокс. Компаниите немаат голем економски мотив денес да купуваат скап гас и да го складираат за зимата, особено ако не очекуваат значително повисоки зимски цени. Токму таквата пазарна математика придонесе Европа да заостанува со полнењето на резервите.
Затоа вистинскиот тест нема да биде само колку ќе чини гасот оваа недела.
Многу поважно ќе биде со колкави резерви Европа ќе влезе во грејната сезона, што ќе се случува со испораките на ЛНГ од Блискиот Исток и дали САД ќе можат доволно да го надоместат недостигот.
Ако Ормутскиот теснец целосно се отвори и катарскиот ЛНГ повторно почне нормално да стигнува на светскиот пазар, притисокот може брзо да ослабне. Но ако кризата продолжи и Европа мора агресивно да купува гас во последен момент за да ги пополни складиштата, цените може повторно да тргнат нагоре.
Тогаш зимската сметка нема да се мери само во евра за мегават-час.
Ќе се мери и преку инфлацијата, каматите, приносите на државните обврзници и цената по која целата европска економија ќе мора да се задолжува.
