Аналитика
Тензична ситуација меѓу полицијата за разбивање демонстрации и демонстрантите се случи вчеравечер во главниот град на Полска, Варшава, пред полскиот Уставен суд, откако претседателот на судот беше суспендиран – што претставува најнова ескалација во деценискиот спор околу правниот статус на оваа институција. По суспензијата на раководството на ова тело, полицијата беше распоредена пред зградата на Трибуналот.
Како одговор на кризата што се одвиваше, полскиот претседател Карол Навроцки ја прекина посетата на Сенегал и се врати во Полска.
Судирите уследија по контроверзната одлука на група судии, назначени од владата, да го суспендираат оспоруваниот претседател на судот, Богдан Швјенчковски, како и неговиот заменик, Бартломеј Сочански, во услови на несогласувања околу легитимитетот на судскиот состав.
Овој потег предизвика бурна реакција кај десничарската опозициска партија „Право и правда“ (PiS), чиј лидер, Јарослав Качински, го осуди чинот, нарекувајќи го „напад“ врз судот.
Неколку часа подоцна, полскиот претседател Карол Навроцки пристигна пред зградата, при што дојде до судир додека тој се обидуваше да влезе. На снимките се гледа како тој си пробива пат туркајќи се низ група судии.
Навроцки потоа побара итни разговори со политичките лидери и ја обвини владата дека се обидува насилно да преземе контрола врз една од клучните уставни институции во земјата.
Министерот за правда, Валдемар Журек, изјави дека се надева оти обвинителите ќе го истражат инцидентот.
ОСТАВКИ НА АМБАСАДОРИТЕ ВО КИНА И РОМАНИЈА
Полските амбасадори во Кина и Романија поднесоа оставки како одговор на спорот во Варшава околу именувањата во Уставниот суд на Полска, кој нагло ескалираше преку ноќ.
„Со оглед на обидот за незаконско преземање на Уставниот суд, повеќе не гледам можност да продолжам да ја извршувам функцијата амбасадор на Република Полска во Романија“, напиша рано во саботата на платформата „Икс“ (X) Павел Солох, амбасадорот во Букурешт.
Неколку часа претходно, неговиот колега во Кина, Јакуб Кумох, исто така на „Икс“ објави дека повеќе не може да продолжи да работи како амбасадор, наведувајќи слични причини.
ЕСКАЛАЦИЈА НА ДОЛГОГОДИШНИОТ КОНФЛИКТ
Судот честопати носеше одлуки со кои им даваше предност на полските закони пред правото на ЕУ, а Европската унија го обвинуваше највисокиот полски суд дека е премногу близок до тогашната националистичка политичка власт.
Опозицијата ја обвинува владата на Доналд Туск за обид за државен удар, додека премиерот своите постапки ги опишува како воспоставување на владеењето на правото.
Конфликтот датира од 2015 година, кога на власт дојде партијата „Право и правда“ (PiS), предводена од Јарослав Качински.
Новото парламентарно мнозинство назначи судии во Уставниот трибунал, при што некои од тие позиции веќе биле законски пополнети од претходниот состав на Сејмот (полскиот парламент). Подоцна, партијата спроведе низа реформи во правосудството, што доведе до критики кон полските власти од страна на Европската унија.
Во 2021 година, Европскиот суд за човекови права утврди дека имало неправилности при назначувањето на еден од судиите во Трибуналот. Судот заклучи дека учеството на незаконски назначениот судија го прекршило правото на подносителот на претставката неговиот случај да биде разгледан од суд основан со закон.
За време на осумгодишното владеење на „Право и правда“ (PiS), Уставниот трибунал дојде под значително политичко влијание на оваа партија, што стана една од главните причини за конфликтот на Полска со европските институции.
СУДИРОТ МЕЃУ ТУСК И НАВРОЦКИ
По враќањето на власт во 2023 година, Доналд Туск вети дека ќе ја врати независноста на правосудството и ќе ги поништи последиците од реформите на претходната влада. Сепак, новата администрација наиде на отпор од претседателот Карол Навроцки, кој го поддржува политичкиот табор на „Право и правда“ (PiS).
Во 2026 година, парламентот избра осум нови судии во Уставниот трибунал. Навроцки одби да ја прими заклетвата на петмина од нив, наведувајќи сомнежи во врска со постапката за назначување и исполнувањето на утврдените услови од страна на кандидатите.
И покрај ова, судиите положија заклетва во парламентот, но раководството на Трибуналот одби да им дозволи да стапат на своите должности. Европскиот суд за човекови права претходно побара на четворицата новоизбрани судии да не им се попречува вршењето на нивните должности.
На 30 октомври, судијката Ана Корвин-Пјотровска објави привремена суспензија на претседателот на Уставниот трибунал, Богдан Свјенчковски, и неговиот заменик, Бартломеј Сохански.
По ова, поддржувачи на опозицијата се собраа пред зградата, додека полицијата го засили обезбедувањето на објектот. Од полицијата појаснија дека нивното присуство се должи на информации за можна закана по судиите и вработените во Трибуналот.
Свјенчковски и претставници на партијата „Право и правда“ (PiS) ја оценија суспензијата како незаконска и ја обвинија владата за „државен удар“.
Во текот на ноќта на 31 октомври, претседателот Навроцки се врати во Варшава. Тој пристигна во Трибуналот, при што дојде до турканица додека влегуваше во зградата; подоцна тој изјави дека бил прекршен уставниот поредок.
Истовремено, законитоста на смената на раководството на Трибуналот предизвика полемики дури и меѓу правници кои претходно ги критикуваа правосудните реформи на „Право и правда“.
Туск инсистира дека неговата влада дејствува со цел да ги врати владеењето на правото и независноста на судовите. Опозицијата, пак, промената во раководството на Трибуналот ја смета за незаконско мешање на извршната власт во работата на едно правосудно тело.
(Фото: Доналд Туск, портрет, 24april1975 – Own work, CC BY 4.0)
