Аналитика
Американскиот претседател Доналд Трамп го искористи говорот пред Генералното собрание на Обединетите нации во Њујорк за силна одбрана на американската воена кампања против Иран, но истовремено остави отворена врата за договор што би можел да стави крај на конфликтот.
Во 37-минутното обраќање на 22 септември, пред светските лидери собрани на 81. заседание на Генералното собрание, Иран беше една од централните теми. Трамп ја претстави досегашната американска политика кон Техеран како пример за неговиот пристап дека Вашингтон треба да дејствува, наместо да дозволи заканите да се зголемуваат.
„Додека другите зборуваа, јас дејствував“, беше една од пораките со кои американскиот претседател ја постави рамката на говорот. Иран го нарече „број еден спонзор на тероризмот“ и повтори дека нема да дозволи земјата да поседува нуклеарно оружје.
Според Трамп, неговата администрација претходно му понудила на Техеран економска соработка доколку ја прекине нуклеарната програма и поддршката за вооружени групи, но иранските власти ја одбиле понудата. Потоа, рече тој, следувала американската воена операција „Midnight Hammer“, за која Трамп тврдеше дека силно ја погодила иранската нуклеарна инфраструктура. Тој исто така изнесе тврдења дека последователните американски операции уништиле голем дел од иранските поморски, воздушни и ракетни капацитети.
Трамп ја опиша војната – која ги наруши глобалните енергетски пазари и ја загрози економската стабилност на светот – како „решавање на децениски тешко решиви предизвици“ и „расчистување на долгогодишни недовршени работи“, притоа претставувајќи ја нуклеарната програма на Техеран како нешто што неговите претходници едноставно го игнорирале – што е апсурдно тврдење со оглед на тоа што неговиот непосреден претходник, претседателот Барак Обама, договори детален повеќегодишен договор, кој Трамп го отфрли за време на својот прв мандат.
Но, најострата порака стигна кога Трамп ја опиша дилемата што, според него, сега стои пред Вашингтон.
„Имам голема одлука да донесам“, рече Трамп, поставувајќи две можности – договор што би му овозможил на Иран повторно економски да се изгради или продолжување и драматично засилување на воената кампања. Во говорот тој употреби и формулација дека другата опција е да ја „уништи Исламската Република“.
Иранската делегација ја напушти салата откако Трамп изјави дека треба да донесе „важна одлука“ за тоа дали да склучи некаков договор со Техеран или „да ја уништи Исламската Република и тоа да го стори брзо“.
И покрај исклучително острата реторика, Трамп истовремено прогнозираше дека договор сепак ќе биде постигнат, можеби по американските конгресни избори на 3 ноември, а не ја исклучи можноста тоа да се случи и порано.
Тој ги повика и другите земји да се приклучат кон економска изолација на Иран, сè додека Техеран не ги прекине нападите врз комерцијалната пловидба и поддршката за вооружени групи во регионот.
ОСТРА РЕТОРИКА, ДИПЛОМАТИЈА ЗАД СЦЕНАТА
Особено интересен момент од денот беше контрастот меѓу зборовите од говорницата на ОН и дипломатските активности што паралелно се одвиваа во Њујорк.
Конфликтот меѓу САД, Израел и Иран трае веќе речиси седум месеци, а според Reuters започнал со заедничките американско-израелски напади врз Иран. Војната досега однесе илјадници животи, предизвика раст на цените на нафтата и ги вовлече и соседните држави во поширока регионална криза.
Само неколку часа по заканувачкиот говор, американскиот специјален пратеник Стив Виткоф објави дека американската и иранската страна воделе долги разговори преку посредници, кои во текот на денот пренесувале пораки меѓу двете делегации. Според него, посредничките напори ќе продолжат.
Трамп првично изјави дека американски претставници имале „многу добра“ тричасовна средба со иранската делегација, но подоцна појасни дека Виткоф и Џаред Кушнер разговарале со посредници на Иран, а не директно со иранските претставници.
Од иранска страна, пак, висок функционер за Reuters изјави дека Техеран е подготвен повторно да разговара за дипломатско решение и дека Иран би можел да го отвори Ормускиот Теснец во рок од седум дена, доколку САД го намалат воениот притисок и ја укинат блокадата на иранските пристаништа. Според истиот извор, иранската делегација во Њујорк има овластување да преговара преку посредници.
Иранските вооружени сили, меѓутоа, јавно го отфрлија говорот на Трамп како „пропаганда“ и предупредија дека се подготвени за дополнителни удари доколку американските операции продолжат.
ХОРМУЗ – НАЈГОЛЕМИОТ ВЛОГ
Зад политичките и воените пораки стои и огромен економски влог – Ормускиот Теснец, една од најважните светски точки за транспорт на енергенси.
Пред војната низ теснецот минувала околу една петтина од светските испораки на нафта и гас. Регионалните држави, особено земјите од Персискиот Залив, се заинтересирани за повторно воспоставување нормална пловидба, а Трамп на маргините на Генералното собрание разговараше и со нивните лидери.
Тоа ја прави ситуацијата необична: Вашингтон во истиот ден испрати една од најострите јавни закани кон Техеран, а зад затворени врати се обидуваше да создаде простор за преговори.
ТРАМП СО НОВО ИМЕ ЗА ВЕШТАЧКАТА ИНТЕЛИГЕНЦИЈА
Иако Иран доминираше во безбедносниот дел од говорот, Трамп зборуваше и за другите глобални конфликти. Тој рече дека неговата администрација работи на завршување на војната меѓу Русија и Украина и порача дека „време е да престане убивањето“. За Газа тврдеше дека САД помогнале да се стави крај на војната и да се вратат преостанатите заложници.
Американскиот претседател повторно ја потенцираше и употребата на американската воена сила како инструмент на надворешната политика, осврнувајќи се на американските операции во Венецуела и борбата против наркокартелите. Истовремено остро го нападна Меѓународниот кривичен суд и ги повика земјите членки да се повлечат од него.
Во еден од понеобичните делови на говорот, Трамп се осврна и на вештачката интелигенција, предлагајќи наместо „artificial intelligence“ да се користи терминот „superintelligence“ – суперинтелигенција, при што порача дека технолошката надмоќ ќе биде еден од клучните извори на глобална моќ во иднина.
Но, главната порака од неговото обраќање во Њујорк сепак остана Иран.
Од говорницата на Обединетите нации Трамп практично ја претстави следната фаза од конфликтот како избор меѓу дипломатски договор и натамошна, многу поостра воена ескалација. Истовремено, разговорите што се водеа преку посредници покажаа дека и покрај јавните закани, и Вашингтон и Техеран сè уште оставаат простор дипломатијата да ја запре војната.
(Фото: обраќање на Трамп пред ОН, U.S. Department of State)
