Аналитика
Осум месеци по почетокот на војната со Иран, американската воена сметка достигна најмалку 47,1 милијарда долари, но вистинската економска цена е многу повисока. Поскапените горива ги оптоварија домаќинствата и компаниите, инфлацијата повторно забрза, а дополнителниот притисок врз каматните стапки ги усложни и онака сериозните буџетски проблеми на САД. Во меѓувреме, претседателот Доналд Трамп се соочи со тежок политички удар: републиканците ја загубија контролата врз двата дома на Конгресот, неговата популарност падна на 32 проценти, а најновата анкета покажува дека дури 71 процент од Американците сакаат Конгресот да преземе мерки за завршување на војната.
Војната што Доналд Трамп ја започна заедно со Израел на 28 февруари 2026 година прерасна во многу поскап и политички посложен конфликт отколку што првично се очекуваше. Наместо кратка воена операција со ограничени економски последици, САД се соочуваат со продолжени воени трошоци, нарушени енергетски пазари, раст на цените и сè поголем отпор во американската јавност.
Според најновата детална проценка на американската Централна команда, доставена до Конгресот и објавена од „Ројтерс“ и „Асошиејтед прес“, директниот воен трошок достигнал 47,1 милијарда долари заклучно со 16 октомври.
Од вкупниот износ, околу 29 милијарди долари се однесуваат на замената на потрошената муниција, вклучувајќи ракети, бомби и други вооружени системи. Дополнителни 6,1 милијарда долари се потребни за надоместување изгубена или уништена воена опрема, меѓу која и летала и беспилотни системи.
Останатите 11,9 милијарди долари се поврзани со оперативните расходи: летови, транспорт, логистика, поддршка на војниците, одржување на воената инфраструктура и други активности.
Дополнително, во пресметката не се вклучени сите трошоци за обновување на американските воени бази оштетени во иранските напади. Не се целосно опфатени ниту долгорочните трошоци за здравствена грижа за повредените војници и други расходи што можат да се појават по завршувањето на конфликтот.
Независната Конгресна буџетска канцеларија (CBO) во септември објави сопствена анализа според која американските воени операции против Иран чинеле 38 милијарди долари заклучно со 1 август.
За разлика од Пентагон, CBO се потпирала на достапни владини бази и јавни информации, бидејќи Министерството за одбрана не одговорило на барањата за податоци.
Аналитичарите на CBO процениле дека продолжувањето на конфликтот, зависно од интензитетот, може да чини дополнителни две до три милијарди долари месечно. Во случај на нова голема ескалација, месечните трошоци би можеле да бидат уште повисоки.
Претходно, во јуни, вашингтонскиот Центар за стратешки и меѓународни студии (CSIS) ги процени тогашните дополнителни воени трошоци на околу 40 милијарди долари, со распон од 34 до 42 милијарди.
ВИСТИНСКАТА СМЕТКА ЗА ВОЈНАТА ИСПОРАЧАНА НА БЕНЗИНСКИТЕ ПУМПИ
Иако воените расходи се мерат во десетици милијарди долари, последиците од поскапувањето на енергијата се чувствуваат во речиси секој дел од американската економија.
На почетокот на конфликтот просечната цена на бензинот во САД изнесувала околу 2,98 долари за галон. Според американската автомобилска асоцијација AAA, на 10 ноември просечната цена е приближно 3,98 долари, односно околу една третина повисока.
Во меѓувреме, во одредени периоди бензинот бил и значително поскап.
Причината е нарушувањето на глобалните текови на нафта и течен природен гас преку Ормускиот Теснец, еден од најважните светски енергетски коридори, како и дополнителните проблеми во транспортот и преработката на нафта.
Иако САД се голем производител на нафта и природен гас, американските потрошувачи не се изолирани од светските цени. Нафтата се тргува на глобален пазар, па големите нарушувања во снабдувањето влијаат и врз домашните цени.
Истражувачите од Универзитетот Браун развија посебен економски показател за дополнителниот трошок на американските потрошувачи поради поскапувањето на бензинот и дизелот.
Според нивниот модел, веќе на 7 септември дополнителниот товар за американските потрошувачи надминал 100 милијарди долари, а динамичкиот показател за почетокот на ноември прикажува приближно 145 до 148 милијарди долари.
Поскапувањето на дизелот го зголемува товарот врз транспортните и логистичките компании, а преку нив влијае и врз цените на храната и другите производи. Повисоките цени на авионското гориво ги зголемуваат трошоците на авиокомпаниите, додека домаќинствата располагаат со помалку пари за останатата потрошувачка.
Најголемата опасност е што енергетскиот ценовен шок постепено се пренесува низ целата економија.
ВОЈНАТА ЈА КРЕНА ИНФЛАЦИЈАТА
Колкав е ефектот врз инфлацијата се гледа во пресметките на Конгресната буџетска канцеларија. Во анализата објавена на 15 септември, CBO процени дека поскапувањето на енергијата предизвикано од конфликтот додало 2,3 процентни поени на годишно пресметаната стапка на инфлација во вториот квартал од 2026 година.
Бидејќи таа стапка, измерена преку индексот на личната потрошувачка (PCE), изнесувала 5,3 проценти, тоа значи дека приближно 43 проценти од измерениот инфлациски раст во тој квартал се поврзуваат со ефектите од војната.
Според CBO, во првиот квартал од 2027 година годишната инфлација би можела да биде 0,5 процентни поени повисока во споредба со претходните проекции, додека основната инфлација, без храната и енергијата, би можела да биде повисока за 0,3 процентни поени.
Војната дојде во период кога американските јавни финансии веќе се соочуваат со сериозни структурни проблеми.
Според Конгресната буџетска канцеларија, федералниот буџетски дефицит во фискалната 2026 година достигнал околу два билиона долари, односно приближно 2.000 милијарди долари.
CBO проценува дека поради инфлациските последици од војната приносите на тримесечните американски државни записи во 2026 година се приближно 0,2 процентни поени повисоки отколку што претходно се очекувало.
Ова влијае врз цената по која државата позајмува пари, но и врз пошироките услови за финансирање во економијата.
Повисоките каматни стапки можат да ги поскапат деловните кредити, финансирањето на инвестициите и задолжувањето на домаќинствата.
Сепак, CBO нагласува дека директниот нето-ефект на повисоката инфлација и каматите врз федералниот буџет засега е релативно ограничен, бидејќи повисоката инфлација истовремено може да ги зголеми и номиналните даночни приходи.
ПОСЛЕДИЦИТЕ ОД ИРАНСКАТА ВОЈНА – УДАР ЗА ТРАМП
На изборите од 3 ноември демократите освоија мнозинство и во Претставничкиот дом и во Сенатот, нанесувајќи им тежок пораз на републиканците. Според „Ројтерс“, незадоволството од високите животни трошоци и непопуларната војна со Иран биле важни фактори што влијаеле врз изборниот резултат. На расположението на гласачите влијаеле и тарифната политика на Трамп, имиграцијата и други домашнополитички прашања.
Но, најновите анкети покажуваат колку силен станал отпорот кон продолжувањето на конфликтот.
Според истражување на „Ројтерс/Ипсос“, објавено на 10 ноември, дури 71 процент од Американците сакаат Конгресот да донесе законски мерки за завршување на војната со Иран.
Особено значаен е податокот дека таков став имаат не само 93 проценти од демократските гласачи, туку и 51 процент од републиканците.
Истражувањето опфатило 1.705 возрасни лица и има проценета маргина на грешка од околу два процентни поени.
Во друга анкета на истите организации, популарноста на Трамп паднала на 32 проценти, блиску до најниското ниво во неговата политичка кариера.
Уште понеповолни за претседателот се оценките за економската политика.
Само 21 процент од анкетираните го одобруваат неговото справување со животните трошоци, додека 25 проценти позитивно ја оценуваат неговата економска политика.
Овие бројки се особено чувствителни за Трамп, кој својата политичка привлечност во голема мера ја градеше врз ветувањата за економски раст, пониски трошоци и зајакнување на американската економија.
ВОЈНАТА ПРЕД НОВИОТ КОНГРЕС СО ДЕМОКРАТСКО МНОЗИНСТВО
Демократите формално ќе ја преземат контролата врз двата дома на Конгресот на 3 јануари 2027 година.
Тогаш ќе добијат поголема можност да организираат сослушувања, да бараат финансиски документи, да го надгледуваат Министерството за одбрана и да поставуваат услови за дополнителните воени средства.
Тие можат да се обидат и преку законодавни механизми да го ограничат продолжувањето на американските воени операции.
Но, тоа не значи дека Конгресот автоматски ќе може да му нареди на претседателот да ја заврши војната.
Трамп ги задржува своите уставни овластувања како врховен командант, како и можноста за претседателско вето. За надминување на такво вето потребно е квалификувано мнозинство во Конгресот.
Демократското мнозинство ќе има и можност поинтензивно да ја испитува одговорноста на администрацијата за водењето на конфликтот.
Сепак, анкетата на „Ројтерс/Ипсос“ покажува дека јавноста не е единствена во поглед на евентуална постапка за отповикување на претседателот. Околу 42 проценти сметаат дека таква постапка би била штетна за земјата, додека 33 проценти ја поддржуваат.
Со други зборови, постои силно мнозинство што сака крај на војната, но тоа не е исто што и мнозинство за отповикување на Трамп.
Последните политички и дипломатски сигнали веќе влијаат врз енергетските пазари.
На 9 ноември Трамп изјави дека засега не гледа потреба од нови големи американски напади врз Иран, по разговорите со катарскиот премиер и апелите на повеќе земји од регионот.
Американскиот претседател и понатаму ја задржува воената опција, додека поморската блокада останува на сила.
Вашингтон и Техеран сè уште немаат постигнато траен мировен договор, а разликите околу санкциите, нуклеарната програма и контролата на поморските патишта остануваат значителни.
Сепак, пазарите позитивно реагираа на можноста за намалување на воените тензии.
Во понеделникот цената на северноморската нафта Brent падна за приближно шест проценти, на 92,57 долари за барел, откако во октомври достигна и над 136 долари.
(Фото: Gage Skidmore)
