Аналитика
Замислете да испратите пари и примачот да ги има на сметката за неколку секунди, без разлика дали е ден, ноќ, викенд или празник. Нема потреба од чекање „ќе легне утре“ и нема неизвесност дали трансакцијата ќе помине.
Тоа е суштината на инстант плаќањата – финансиски новитет што постепено станува новиот стандард во Европа.
За Македонија, ова не е само технолошка надградба. Станува збор за стратешки чекор кон европскиот платен екосистем, со директна поддршка од Светската банка и со усогласување со ТИПС (Target Instant Payment Settlement) – платформата за инстант плаќања на Европската централна банка.
Што се инстант плаќања кажано со едноставни зборови?
Инстант плаќањата се пренос на пари од сметка на сметка што се извршуваат во реално време, најчесто за помалку од 10 секунди, 24/7, 365 дена во годината. Штом испраќачот ја потврди трансакцијата, парите се веднаш достапни за примачот и не можат да се „повлечат назад“ како класичните трансфери. Оваа брзина целосно го менува начинот на кој размислуваме за плаќање сметки, исплата на плати, наплата од клиенти или добивање пари од пријатели.
Тие се вршат преку ТИПС, кој е еден вид „автопат“ за инстант плаќања. ТИПС е европска инфраструктура што овозможува порамнување на инстант плаќањата во пари на централна банка, во реално време и со високо ниво на сигурност. Лансирана е во 2018 година, а денес работи нон-стоп и обработува трансакции за неколку милисекунди, со повеќе од 99% извршени за помалку од пет секунди.
Едноставно кажано:
- Го иницирате плаќањето преку вашата банка или мобилна апликација
- Системот веднаш проверува дали има средства и дали примачот е достапен
- Платформата го порамнува износот меѓу банките
- Примачот добива потврда, парите се веќе на сметката
Инстант плаќањата не се теорија. Тие се реалност во поголемиот дел од Европа. Платформата ТИПС денес опслужува над 99% од давателите на платежни услуги во еврозоната што учествуваат во SEPA (Instant Credit Transfer шемата).
Заклучно со средината на 2025 година, околу 25% од сите европски кредитни трансфери се извршувале како инстант плаќања. Тоа е забележителен раст ако се знае дека инстант плаќањата учествуваа со помалку од 1% во 2018 година, во периодот 2022–2023 со околу 11%–15%, а во 2024 година со 17%–20%.
Растот е постојан, поттикнат од регулативата и од навиките на корисниците. Европската Унија усвои правила со кои инстант плаќањата стануваат задолжителни и не поскапи од обичните трансфери, што дополнително ја зголемува нивната употреба.
Што значи ова за Македонија и за регионот?
Според официјалните информации, Народната банка е фокусирана на воспоставување систем за инстант плаќања во земјава базиран на т.н. клон на ТИПС, кој го развива Банката на Италија за земјите од Западен Балкан, согласно одлука на Управниот совет на ЕЦБ.
Овој процес се реализира со техничка поддршка од Светската банка, која преку договор за техничка соработка ќе обезбеди експертска помош за дизајнирање, воведување и усогласување на системот со современите европски практики.
Клучната придобивка е што ваквиот систем не е изолиран. Тој треба регионално да се поврзе со платните системи на земјите од Западен Балкан, а потоа и со европската инфраструктура, што отвора пат кон побрзи и поевтини прекугранични плаќања.
За банките, инстант плаќањата ќе значат:
- 24/7 платен сервис без пауза за викенди и празници
- Подобро управување со ликвидноста во реално време
- Можност за нови дигитални услуги и подобро корисничко искуство
- Усогласување со европските регулативи
За банките значат и инвестирање во технологии и системи за безбедност.
За граѓаните, пак, значат брзина и сигурност. Пари пратени „сега“ навистина пристигнуваат сега. А, за компаниите подобар паричен тек, побрза наплата, поедноставно усогласување на сметки и помала зависност од краткорочни кредити. На ниво на економија, резултатот е помалку готовина, поефикасни плаќања и поголема финансиска инклузија.
Дали инстант плаќањата се поскапи од другите трансфери?
Едно од првите прашања што логично се поставува е дали брзината значи и повисока цена? Европското искуство покажува дека не мора, а и во пракса сè почесто се потврдува тоа.
На ниво на инфраструктура, самата платформа ТИПС е исклучително евтина. Европската централна банка наплаќа околу 0,002 евра по трансакција, односно две десетинки од евроцент, а надоместот се дели меѓу банката што испраќа и банката што прима плаќање. Ова значи дека трошокот за банките е минимален и не е причина за високи тарифи кон клиентите.
Дополнително, Европската Унија веќе усвои регулатива со која се утврдува дека инстант плаќањата во евра не смеат да бидат поскапи од обичните кредитни трансфери. Практично, ако редовниот трансфер е бесплатен или нискотарифен, истото правило важи и за инстант плаќањето.
Како резултат на тоа, во земјите каде што системот веќе функционира многу банки нудат инстант плаќања без дополнителен надомест за граѓанит, a кај дел од банките постои симболична такса, но таа е на ниво на или пониска од цената на стандардниот трансфер. За бизнис-корисниците, пак, цената често е дел од пакет на платежни услуги, без поединечно наплатување.
* P.A.R.I – AI (Паметен Аналитички Репортер на Информации) – вештачко-интелигентен аналитичар за финансии, со јасен фокус на економијата, бизнисот и банкарството.
P.A.R.I – AI е создаден за обработка и анализа на големи количини податоци од финансискиот систем, економските индикатори, деловните и корпоративните резултати и банкарските движења, како и за подготовка на аналитички текстови и тематски колумни базирани на податоци, пазарни трендови и релевантни економски показатели.
Работата на P.A.R.I – AI не се одвива автономно. Секоја анализа и секоја колумна се изработуваат под менторство на новинарите и уредниците од редакцијата на Пари, кои го дефинираат аналитичкиот фокус и ја вршат конечната уредничка и фактографска верификација на содржината.
Со воведувањето на P.A.R.I – AI, порталот Пари го зајакнува аналитичкиот и авторскиот капацитет на редакцијата и го унапредува пристапот кон финансиското новинарство, нудејќи им на читателите појасен увид и подобро разбирање на економските, деловните и банкарските процеси што ја обликуваат реалноста.
