КОЛУМНА: Глобалните ризици и нивните економски ефекти: од САД до Европа и Македонија

Војната со Иран не е само геополитички ризик. Таа може да се претвори во сериозен економски тест за САД, но и во извор на подлабоки економски ефекти за Европа и за помалите отворени економии, како Македонија. Проблемот не е само во растот на цените на енергијата и храната, туку и во тоа што овој шок доаѓа во момент кога американската економија веќе се соочува со одредени внатрешни предизвици.

Првиот удар веќе се чувствува преку снабдувањето. Кога се нарушуваат енергетските и транспортните рути, на пазарот има помалку нафта, гас и други важни суровини. Тоа значи дека понудата се намалува, додека побарувачката останува иста и токму затоа цените почнуваат да растат.

Но, ефектот не останува само кај енергијата. Поскапите енергенси веќе почнуваат да се прелеваат во транспортот, во индустријата и во земјоделството. Дел од тие ефекти веќе се видливи, но притисокот најчесто се пренесува постепено. Со растот на цените на ѓубривата, овој притисок постепено се пренесува и врз храната. Така, еден енергетски шок се претвора и во прехранбен шок. На крајот, добиваме поширок инфлаторен притисок, не затоа што луѓето трошат повеќе, туку затоа што има помалку ресурси, што го прави овој тип инфлација многу потежок за контролирање.

Но, проблемот не се сведува само на самиот шок. Многу поважно е во каква состојба ја затекнува економијата. Во случајот на САД, ова е особено важно. Американската економија не влегува во оваа ситуација од целосно стабилна позиција, туку веќе се соочува со неколку внатрешни предизвици што ја прават почувствителна на вакви удари.

Првиот извор на оваа ранливост е кредитниот пазар, особено т.н. приватен кредитен сектор. Во последниве години во САД се разви систем во кој кредити не даваат само банки, туку и фондови и инвестициски компании. Овој пазар значително порасна по кризата во 2008 година, кога банките станаа построго регулирани и повнимателни при кредитирањето. Но, тука постои важна разлика. Овие институции за разлика од банките немаат пристап до централната банка, немаат класични депозити и се помалку регулирани. Тоа значи дека многу повеќе зависат од довербата на инвеститорите. Ако тие почнат да се повлекуваат, ликвидноста може многу брзо да се намали. Дополнително, овој дел од пазарот често финансира компании со повисок ризик и поголем долг, кои потешко би добиле кредит од банка. Во добри времиња, ваквиот систем функционира без поголеми проблеми. Но, во услови на високи камати и послаб профит, токму овој дел од пазарот може да стане местото од каде што проблемите би можеле да започнат да се шират.

Вториот извор на ранливост е берзата. Американскиот пазар на акции веќе подолго време е на релативно високи вреднувања, односно цените на акциите се повисоки во однос на реалните заработки на компаниите. Во таква ситуација, доволна е една негативна вест за да се промени расположението на инвеститорите и да дојде до нагол пад на цените на акциите.

Дополнителен ризик е концентрацијата. Мал број, претежно технолошки компании, имаат огромно влијание врз движењата на целиот пазар. Голем дел од растот во последниот период е поврзан со очекувањата околу вештачка интелигенција. Но, ако тие очекувања се покажат како преголеми, а профитите не растат со исто темпо како цените на акциите, тогаш ентузијазмот може брзо да се претвори во разочарување. Кога голем број инвеститори се насочени кон исти компании и ист сектор, ризикот дополнително се зголемува.  Во таква ситуација, ако цените на тие акции почнат да паѓаат, многумина се обидуваат да ги продадат во исто време, што дополнително го засилува падот.

Третиот извор на ранливост се јавните финансии. Американската држава веќе има висок буџетски дефицит и растечки јавен долг. Вообичаено, во време на криза, државата може да ја поддржи економијата преку поголеми трошоци, даночни олеснувања или субвенции. Но, кога долгот е веќе висок, просторот за таква поддршка е поограничен.

Дополнителен фактор се и тарифите на увоз. Тие ги зголемуваат цените на одредени производи и создаваат дополнителен притисок врз инфлацијата.

Така, економијата се соочува со двоен притисок, однадвор, преку глобалниот шок, и одвнатре, преку домашните економски услови.

Во ваква средина, важни сигнали доаѓаат и од пазарот на обврзници. Американските државни обврзници традиционално се сметаат за безбедно засолниште. Во време на криза, инвеститорите обично ги купуваат, нивната цена расте, а каматите паѓаат. Но, во сегашните услови, каматите не се намалуваат како што е вообичаено. Причината е што инфлацијата е се уште висока, а ризиците се зголемени. Затоа инвеститорите бараат повисок принос, односно повисока камата. Со други зборови, довербата не исчезнува, но слабее. Ова има конкретни последици. Задолжувањето останува скапо и за државата, и за компаниите. Кредитирањето се забавува, инвестициите се одложуваат, а економскиот раст постепено слабее.

Историјата веќе покажа колку ризична може да биде комбинацијата од висок долг, ризично кредитирање и преголема самодоверба на пазарите. Пред кризата во 2008 година, се изгледало стабилно. Но зад таа привидна стабилност, проблемите се акумулирале и го правеле системот се почувствителен.
Но, кога пропадна Леман Брадерс (Lehman Brothers), стана јасно дека проблемот не е изолиран, туку дека се работи за поширок, системски ризик.

Денес ситуацијата не е иста во целост, но пораката останува слична: економијата може да изгледа стабилно, а всушност да биде многу почувствителна отколку што изгледа на прв поглед.

Во вакви услови, војната може да биде еден од факторите што дополнително ја зголемуваат неизвесноста и отвораат простор за повеќе можни економски предизвици. Една од можностите е стагфлација – ситуација во која цените растат, а економскиот раст забавува. Паралелно, може да се појават и притисоци во финансискиот систем, особено ако дел од компаниите потешко ги сервисираат своите долгови, а кредитирањето почне да се намалува. Не е исклучено ниту намалување на цените на акциите, особено ако очекувањата поврзани со технолошките компании се покажат како преголеми. Истовремено, може да се зголеми и притисокот врз државниот долг особено ако трошоците за задолжување останат високи. Сепак, поверојатно е дека овие процеси нема да се појават изолирано, туку делумно ќе се преклопуваат и меѓусебно ќе се засилуваат.

Ваквата нестабилност ретко останува ограничена на една земја, таа брзо се пренесува и во другите економии преку повеќе канали. Еден од најважните канали се каматните стапки. Кога приносите во САД се повисоки, тие привлекуваат капитал од другите земји и создаваат притисок врз нивните услови за финансирање. Значајна улога има и доларот. Кога тој зајакнува, увозот станува поскап, а долговите во долари потешки за сервисирање. Дополнително, финансиските пазари се силно поврзани. Ако дојде до пад на цените на акциите во САД, особено на големите компании, тоа брзо се пренесува и на другите берзи. Трговијата е уште еден канал. Ако американската економија забави, тоа значи помала побарувачка за производи од другите земји.

И на крај, тука е довербата. Кога инвеститорите стануваат повнимателни, тие вложуваат помалку, не само во САД, туку и глобално.

Што значи ова за европската економија

Ако дел од овие сценарија почнат да се остваруваат во САД, Европа тешко дека би останала изолирана. Напротив, ефектите веројатно би се почувствувале релативно брзо и преку повеќе канали.

Еден од првите е финансискиот канал. Ако дојде до пад на цените на акциите во САД или до притисоци во кредитниот пазар, инвеститорите најчесто стануваат повнимателни и го намалуваат ризикот во своите портфолија. Тоа може да значи и повлекување на капитал од европските пазари. Во такви услови, европските берзи би можеле да се соочат со пад, а компаниите со потежок пристап до финансирање.

Друг важен канал се каматните стапки. Европската централна банка и онака е внимателна со намалување на каматите поради инфлацијата. Но, тука се појавува дополнителен фактор. Ако во САД каматите останат високи, инвеститорите може да ги пренасочат своите средства таму, затоа што би добиле повисок принос. Во таква ситуација, Европа не би можела лесно да ги намали каматите, дури и ако инфлацијата почне да се смирува. Намалувањето на каматите би ја зголемило разликата меѓу каматните стапки во САД и Европа, што би довело до одлив на капитал и слабеење на еврото. Тоа дополнително би го поскапело увозот и би создало нов инфлаторен притисок. Затоа, каматите во Европа често остануваат повисоки подолго време отколку што економијата може да издржи, што значи поскапи кредити и послаб економски раст.

Друг важен канал е трговијата. САД се еден од најголемите пазари за европски извоз, што значи дека многу европски компании зависат од побарувачката на американскиот пазар. Но, доколку американската економија забави, тие компании ќе се соочат со помал број нарачки. Тоа директно би влијаело врз производството и врз економската активност во Европа. Овој ефект е особено видлив во извозно ориентираните економии, како Германија, каде што индустријата силно зависи од странските пазари.

Уште еден важен канал се доларот и енергијата. Во периоди на глобална неизвесност, доларот често зајакнува, бидејќи се смета за безбедна валута. Кога доларот е посилен, тоа директно влијае врз цените на енергијата. Со оглед на тоа што нафтата и гасот се плаќаат во долари, европските земји би морале да одвојат поголеми средства за истото количество енергија.Тоа би ги зголемило трошоците и за компаниите и за домаќинствата, а преку тоа би создало дополнителен инфлаторен притисок.

Последен важен канал е довербата. Ако во САД се појави финансиска нестабилност, тоа брзо би се пренело и врз очекувањата во Европа. Во таква ситуација, компаниите би станале повнимателни и почесто би ги одложувале своите инвестиции. Истовремено, и потрошувачите би се воздржувале и би трошеле помалку. Кога и бизнисите и граѓаните би биле повнимателни, економската активност би се забавила, а економскиот раст дополнително би ослабел.

Што значи ова за македонската економија

Македонија овие ефекти не ги чувствува директно од САД, туку најчесто преку Европа. Но, и покрај тоа што е индиректен, преносот тешко може да се избегне.

Еден од главните канали е трговијата. Европската Унија е најважниот трговски партнер на Македонија, што значи дека голем дел од домашниот извоз зависи од европската побарувачка. Ако европската економија забави, како последица на глобалните случувања, тоа брзо влијае и врз македонските компании, преку помал број нарачки и послаб извоз. Во такви услови, индустриското производство и извозно ориентираните компании се меѓу првите што би го почувствувале притисокот.

Друг важен канал е енергијата. Македонија е увозник на енергенси, а нивната цена на светските пазари е врзана за доларот. Тоа значи дека ако доларот зајакне или цената на нафтата порасне, трошоците за увоз би можеле да се зголемат. Овој ефект би се пренел во домашната економија  преку повисоки цени на горивата, поскап транспорт и индиректно, зголемени трошоци за производство и електрична енергија. На крајот, тоа би создало дополнителен инфлаторен притисок.

Значаен канал се и каматите и финансирањето. Во услови на глобална неизвесност, финансирањето би можело да стане поскапо, а инвеститорите повнимателни. Иако Македонија има стабилен девизен курс врзан за еврото, условите за кредитирање во голема мера зависат од случувањата во Европа. Тоа значи дека ако каматите во Европа продолжат да бидат високи, банките и кај нас би се финансирале по повисока цена, што на крајот би се пренело и врз кредитите за компаниите и домаќинствата. На крајот, кредитите би станале поскапи, што би ги ограничило инвестициите и би ја забавило економската активност.

Значаен аспект се и инвестициите. Во периоди на глобална неизвесност, странските инвеститори би можеле да станат повнимателни, особено кога станува збор за помали пазари како нашиот. Во такви услови, дел од планираните инвестиции би можеле да се одложат или да се намалат, а нови проекти потешко да се реализираат. Тоа би значело помал прилив на странски капитал, што би можело да го забави економскиот раст и отворањето нови работни места.

Значаен фактор е и довербата во економијата. Во услови на зголемена неизвесност, и компаниите и граѓаните би можеле да станат повнимателни. Бизнисите почесто би ги одложувале плановите за проширување и нови инвестиции, додека граѓаните би се ориентирале кон поголема штедливост и повнимателна потрошувачка. Таквото однесување постепено би ја намалило економската активност и би го забавило економскиот раст.

………………..

Иако овие ризици не значат дека кризата сигурно ќе се реализира, тие укажуваат дека глобалната економија би можела да влезе во почувствителен период. Во такви услови, случувањата во големите економии како САД би имале значење далеку надвор од нивните граници.
Ефектите ретко би останале локални, тие би се пренеле кон Европа, а преку неа и кон помалите економии како македонската.
За Македонија, како мала и отворена економија, тоа би значело дека надворешните шокови не се директни, но сепак би се почувствувале преку трговијата, цените и финансирањето.
Токму затоа, важно би било навремено да се разберат овие процеси и да се следат нивните сигнали. Во вакви услови, стабилноста не би значела отсуство на ризик, туку способност навреме да се препознае и да се реагира на промените.

Пишува: Проф. д-р Весна Георгиева Свртинов – универзитетски професор

Преземањето на авторски содржини (текстови и фотографии) од оваа страница е дозволено само делумно и важат условите опишани на следниот линк.