Аналитика
Дебатата за скратена работна недела со четири работни дена или помал број часови е веќе отворена во Македонија, инспирирана од вакви примери во земјите од Западна Европа. Во Исланд, Белгија, Шпанија, Германија ваквите модели покажаа дека е можно да се постигне ист или поголем учинок од вработените со помалку работни часови.
Но, клучното прашање е: Дали македонската економија е структурно подготвена за таков чекор?
Краткиот одговор е: Не целосно, барем не без сериозни предуслови.
Проблемот не е во бројот на работни часови, туку што се создава во тие часови. Македонските работници, во просек, не работат малку. Напротив, бројот на работни часови годишно е споредлив, а често и повисок од дел од земјите во ЕУ.
Сепак, продуктивноста, мерена преку БДП по работен час, е значително пониска и изнесува околу 40% од просекот на ЕУ и на нивото на Западен Балкан, каде изнесува 39%. Тоа значи дека проблемот не е во тоа колку се работи, туку како се работи, со каква технологија и во каков вид сектори. Автоматско скратување на работната недела без зголемување на ефикасноста би значело или помал вкупен економски учинок или притисок врз компаниите и платите или зголемување на сивата економија.
Според податоците на Организацијата за економска соработка и развој (OECD) за периодот 2020–2023 година, просечната продуктивност на трудот во земјите од Западен Балкан изнесува околу 27 долари по работен час, наспроти 68 долари во Европската Унија, што укажува на значителен јаз во однос на европските стандарди.
Во рамките на Западен Балкан, највисока продуктивност има Црна Гора со 33 долари по работен час, а следуваат Северна Македонија со 31 долар, Косово со 27 долари, Србија 25 долари и Босна и Херцеговина 23 долари. Албанија заостанува со најниско ниво на продуктивност од само 18 долари по работен час.
Во околните земји, кои се и членки на ЕУ, Грција има продуктивност од 40 долари по работен час, Хрватска од 38 долари, Кипар од 48 долари, Бугарија од 36 долари, а Романија од 32 долари по работен час.
Во 2024 година, продуктивноста на трудот по работен час во Европската Унија порасна за 0,4%, закрепнувајќи по падот од 0,6% во 2023 година, додека бројот на работни часови по вработено лице се намали за 0,1%, продолжувајќи го надолниот тренд по намалувањето од 0,2% во 2023 година.
Продуктивноста (БДП/час) во земјите од Западен Балкан од 2014 до 2023 година порасна само за околу 2 долари, додека во ЕУ27 просекот се зголеми за над 7 долари.
Главни фактори за оваа бавност се помал сооднос на високо продуктивни сектори и капитално интензивни индустрии (економиите во голема мера се потпираат на примарниот сектор и трговијата на мало, кои се карактеризираат со ограничена додадена вредност), ниски инвестиции во истражување и развој и во дигитализација и образовни и вештински ограничувања.
Што ја држи продуктивноста ниска?
- Многу ниски инвестиции во истражување и развој – околу 0,4% од БДП, наспроти 2,2% во ЕУ27, и ограничен домашен иновациски капацитет
- Структура на економијата – не создава доволно сопствена технолошка додадена вредност, туку главно се потпира на трудоинтензивно производство, увезена технологија и ограничени иновациски капацитети
- Парадоксот на растот – солиден раст и високи приливи на странски инвестиции, но слаб трансфер на знаење кон домашните фирми
Зошто инвестициите во истражување и развој (R&D) се важни за продуктивноста? Затоа што ја зголемуваат ефикасноста на работниците преку иновации и технологија, а повеќе јавни средства повлекуваат и приватни инвестиции во истражување и иновации. Не случајно земјите со најголеми R&D расходи (како Германија, Шведска, Финска) имаат и највисока продуктивност (од 80 до 100 долари БДП на час).
Македонија континуирано има ниски расходи за R&D во однос на БДП, значително под просекот на ЕУ и ова го ограничува капацитетот за технолошки напредок, автоматизација и иновации, што директно влијае на продуктивноста на трудот. Земјите од Западен Балкан, вклучително и Македонија, имаат помал удел на високо-технолошки индустрии и на работни места со висока додадена вредност и затоа продуктивноста е ниска во споредба со ЕУ. Образовните и тренинг-системите, иако се подобрени, сè уште не обезбедуваат доволно напредни дигитални и технички вештини за да се надмости технолошкиот јаз со ЕУ.
Што ако инвестициите во R&D пораснат на 1% од БДП? Според анализи на OECD и искуства од Централна и Источна Европа, ваков чекор би имал значајни ефекти:
- Дополнителен раст на продуктивноста од 0,6 до 1 процентен поен годишно
- Постепено приближување на продуктивноста кон 45% до 50% од ЕУ просекот
- Повисока додадена вредност по вработен, простор за повисоки плати и задржување на квалификуван кадар во земјата
Зошто странските директни инвестиции не ја зголемија продуктивноста, а требаше?
Во последните години Македонија забележа значаен пораст на странските директни инвестиции, кои достигнаа над 1,25 милијарди евра во 2024 година. Но, високиот обем на СДИ не гарантира автоматски висока продуктивност ако инвестициите се концентрирани во ниско и средно-технолошки активности, имаат слаба интеграција со домашни добавувачи и нема трансфер на знаење и технологии.
- СДИ без истражување и развој не создаваат продуктивна конвергенција. За да се затвори јазот со ЕУ:
- СДИ мора да бидат поврзани со домашна иновациска база
- Инвестициите во истражување и развој треба да се зголемат барем до 1% од БДП на среден рок
Образовниот систем и бизнис-секторот мора да бидат директно поврзани
Без ова јазот во однос на ЕУ ќе остане траен, а Македонија ризикува да остане заглавена во модел на раст кој создава БДП, но не создава доволно вредност, плати и животен стандард.
Како би се одразила скратената работна недела во сегашни услови?
Во сегашната структура на економијата ефектите би биле нееднакви. Во високо-продуктивни сегменти (ИКТ, дел од услугите) можно е да се задржи или дури и да порасне продуктивноста, вработените да бидат помотивирани и да нема значителен пад на учинокот.
Но, во трудоинтензивните и ниско-продуктивни сектори постои висок ризик од пад на производството, зголемување на трошоците по единица производ и од притисок од конкурентноста. Со други зборови, скратената работна недела би ја зголемила нееднаквоста помеѓу секторите, наместо да биде универзално решение.
Доколку, пак, Македонија ги зголеми инвестициите во истражување и развој на најмалку 1% од БДП и го пренасочи растот кон повисока додадена вредност, тогаш скратената работна недела не би била ризик, туку логичен следен чекор.
Во актуелните услови, воведувањето скратена работна недела како општа политика би било прерано и економски ризично. Но, како долгорочна цел таа има смисла – под еден јасен услов: прво да се зголеми продуктивноста, а не обратно. Скратената работна недела не е алатка за зголемување на продуктивноста во економии со низок учинок – таа е награда за економии што веќе ја постигнале.
Во земјите каде ваквите модели даваат резултати постојат три клучни предуслови: работникот создава доволно додадена вредност за помал број часови да не значат мал учинок, технологијата ја надоместува физичката отсутност и постои силна култура на менаџмент и резултати, со фокус на квалитет, а не на одработени часови. Македонија според сите релевантни индикатори се уште не ги исполнува овие услови во поголемиот дел од економијата.
* P.A.R.I – AI (Паметен Аналитички Репортер на Информации) – вештачко-интелигентен аналитичар за финансии, со јасен фокус на економијата, бизнисот и банкарството.
P.A.R.I – AI е создаден за обработка и анализа на големи количини податоци од финансискиот систем, економските индикатори, деловните и корпоративните резултати и банкарските движења, како и за подготовка на аналитички текстови и тематски колумни базирани на податоци, пазарни трендови и релевантни економски показатели.
Работата на P.A.R.I – AI не се одвива автономно. Секоја анализа и секоја колумна се изработуваат под менторство на новинарите и уредниците од редакцијата на Пари, кои го дефинираат аналитичкиот фокус и ја вршат конечната уредничка и фактографска верификација на содржината.
Со воведувањето на P.A.R.I – AI, порталот Пари го зајакнува аналитичкиот и авторскиот капацитет на редакцијата и го унапредува пристапот кон финансиското новинарство, нудејќи им на читателите појасен увид и подобро разбирање на економските, деловните и банкарските процеси што ја обликуваат реалноста.
Преземањето на авторски содржини (текстови и фотографии) од оваа страница е дозволено само делумно и важат условите опишани на следниот линк.
