Аналитика
Австралија се обиде со закон да го направи она што со години не им успева на многу родители – да ги оддалечи децата од социјалните мрежи. Платформите избришаа и ограничија милиони профили, државата воведе високи казни, а забраната стана светски експеримент што внимателно го следат и други земји.
Но, три месеци по нејзиното воведување, телефоните и натаму се во рацете на тинејџерите, видеата продолжуваат да се прелистуваат, а алгоритмите речиси и да не останаа без својата најмлада публика.
Повеќе од 81 отсто од австралиските деца на возраст од 10 до 15 години продолжиле да користат најмалку една социјална мрежа опфатена со забраната. Пред нејзиното стапување во сила, тој процент изнесувал речиси 86 отсто. Практично, употребата се намалила за помалку од пет процентни поени.
Уште повпечатлив е податокот за секојдневното користење. Пред забраната, околу 60 отсто од испитаниците изјавиле дека ги користат социјалните мрежи секој ден или почесто. Три месеци подоцна, процентот се намалил на 58 отсто. Со други зборови, законот ги сменил правилата, но речиси и да не го сменил дневниот ритам на младите.
Австралиската забрана стапи во сила на 10 декември 2025 година и од платформите бара да преземат „разумни чекори“ за да спречат лица помлади од 16 години да поседуваат сметки. Мерката ги опфаќа Facebook, Instagram, Kick, Reddit, Snapchat, Threads, TikTok, Twitch, X и YouTube. Таа, сепак, не значи целосно блокирање на секоја содржина што може да се гледа без најавување, туку првенствено забрана за поседување профил.
Токму тука се појавува и најголемата пукнатина во системот. Бројот на деца што изјавиле дека имаат сопствена сметка навистина се намалил – од 52 на 42 отсто. Но, падот на бројот на профили не предизвикал еднаков пад на користењето. Дел од младите продолжиле да гледаат содржини без профил, други ги задржале старите сметки, а трети отвориле нови.
Околу половина од децата што успеале да ги задржат своите профили изјавиле дека платформите воопшто не им ја провериле возраста. Кај други, во сметката веќе било наведено дека имаат најмалку 16 години, додека дел од автоматизираните системи погрешно процениле дека корисникот е постар.
Тоа значи дека дел од најголемите технолошки компании во светот се обидуваат да утврдат колку години има корисникот преку податок што тој самиот го внесува, преку фотографија или преку автоматска процена на возраста. А токму тинејџерите, генерација што порасна со апликациите, брзо ги откриваат слабостите на таквите проверки.
Претходно истражување објавено во медицинското списание „БМЈ“, спроведено врз 408 адолесценти, покажа слична слика. Дури 85 отсто од испитаниците на возраст од 12 до 15 години продолжиле да ги користат платформите опфатени со забраната. Околу две третини останале на мрежите така што навеле дека се постари од 16 години или испратиле фотографија што системот ја прифатил како доказ дека ја исполнуваат старосната граница.
На хартија, бројките претходно изгледаа многу поохрабрувачки. До почетокот на март, големите социјални мрежи пријавиле дека отстраниле, деактивирале или ограничиле повеќе од пет милиони сметки поврзани со лица помлади од 16 години. Сепак, австралиските власти признаа дека значителен дел од децата ги задржале профилите или брзо успеале повторно да добијат пристап.
Меѓу слабостите што ги утврдил регулаторот се и можноста малолетните корисници повеќепати да се обидуваат да ја поминат проверката додека системот конечно не ги прифати, како и недоволната заштита што би спречила дете со избришана сметка веднаш да отвори нова.
Резултатите покажуваат дека забраната не ги испратила масовно младите ниту на спортските терени, ниту кон музика, уметност и почести средби со пријателите и семејството. Истражувачите забележале само мали промени во физичката активност, културните активности, дружењето и учеството во настани во заедницата. Истовремено, била зголемена употребата на апликации за директни пораки и онлајн-игри.
Забележано е и пренасочување кон одредени платформи. Употребата на Reddit, со или без сметка, се зголемила од шест на повеќе од девет отсто. Тоа отвора ново прашање: дали забраната навистина ги оддалечува децата од дигиталниот свет или само ги преместува од една апликација во друга?
Нема ниту јасен доказ дека мерката досега предизвикала голема промена во менталната состојба на децата. Повеќе од 65 отсто од испитаниците изјавиле дека забраната немала никакво влијание врз нивното ментално здравје. Дел од децата пред воведувањето очекувале негативни последици, но првичните резултати не покажале масовно влошување.
Сепак, истражувањето открива и еден неочекуван ризик. Наместо родителите да имаат поголема контрола врз дигиталниот живот на децата, нивната информираност за тоа што прават младите на интернет се намалила. Кога децата користат скриени, позајмени или лажно регистрирани сметки, родителите потешко можат навреме да забележат вознемирување, опасни контакти или штетна содржина.
Австралиската комесарка за електронска безбедност веќе истражува дали пет големи платформи ги прекршиле своите обврски: Facebook, Instagram, Snapchat, TikTok и YouTube. Регулаторот соопшти дека има одредени подобрувања, но дека и натаму постојат сериозни сомневања околу почитувањето на законот.
Владата најави и удвојување на максималната казна за компаниите што нема да ја спроведуваат забраната, на 99 милиони австралиски долари, како и проширување на овластувањата на регулаторот да бара документи и информации од платформите.
Првите резултати, сепак, покажуваат дека големината на казната не е единственото прашање. Клучно е дали државата може да докаже дека компаниите не презеле доволно „разумни чекори“, бидејќи законот не пропишува единствен систем за проверка што сите платформи мора задолжително да го применуваат.
Австралија затоа сè уште не може да каже дека нејзиниот експеримент целосно пропаднал. Истражувањето ги мери само првите три месеци од примената, а целата евалуација ќе трае две години. Но, почетната слика е јасна: државата успеала да намали дел од официјалните профили, но не и значително да ја намали употребата.
Најголемата лекција од Австралија можеби е дека е многу полесно со закон да се избрише сметка отколку да се избрише навика. Тинејџерите не исчезнаа од социјалните мрежи – само научија како да бидат помалку видливи.
