Аналитика
Кога инфлацијата е висока, едно од првите прашања што се поставуваат е: што може да се направи за таа да се запре? Во јавноста, често постои очекување дека економската политика може брзо и директно да ги стабилизира цените. Меѓутоа, во пракса просторот за дејствување е поограничен отколку што обично се претпоставува.
Инфлацијата е сложен процес и ретко има едноставно решение.
Контрола, а не целосно запирање
Првата важна појдовна точка е дека инфлацијата не се елиминира целосно, туку се држи под контрола. Целта на економските политики не е да ги вратат цените на старите нивоа, туку да го забават нивниот раст и да спречат инфлацијата да излезе од рамки што би ја загрозиле економската стабилност.
Оттука, очекувањето за „брзо поевтинување“ најчесто не е реално.
Улогата на монетарната политика
Клучната алатка за контрола на инфлацијата е монетарната политика, особено преку каматните стапки. Со повисоки камати се намалува кредитирањето, се забавува потрошувачката и инвестициите, а со тоа се намалува и притисокот врз цените.
Овој механизам, сепак, делува со задоцнување. Потребно е време за повисоките каматни стапки да се пренесат низ економијата и да дадат ефект врз инфлацијата. Поради тоа, ефектите од монетарната политика се појавуваат постепено, а стабилизацијата на цените не може да биде моментална.
Фискалната политика и нејзините ограничувања
Фискалната политика, преку јавната потрошувачка, даночните мерки и трансферите, има значајно влијание врз инфлациските движења. Таа може да помогне во нивното ублажување, но и да ги засили доколку не е внимателно дизајнирана.
Кога државата ја зголемува јавната потрошувачка или воведува широки даночни олеснувања во услови кога понудата на стоки и услуги е ограничена, тоа дополнително ја зголемува побарувачката во економијата. Ако производството не може брзо да одговори на таа зголемена побарувачка, резултатот се повисоки ценовни притисоци и продлабочување на инфлацијата.
Од друга страна, повнимателен фискален пристап – насочен кон контрола на расходите, постепено намалување на буџетските дефицити и подобро таргетирани мерки – може да придонесе за смирување на инфлациските притисоци и да ја поддржи монетарната политика во стабилизирањето на цените.
Сепак, фискалната политика има и силна социјална димензија. Во периоди на висока инфлација, владите често се соочуваат со притисок да ги заштитат домаќинствата со пониски приходи преку субвенции, трансфери или даночни олеснувања. Токму затоа, предизвикот не е само економски, туку и политички: да се пронајде рамнотежа меѓу борбата со инфлацијата и потребата за заштита на најранливите групи.
Зошто административното замрзнување на цените ретко функционира?
Една од најчестите реакции во услови на висока инфлација е административното ограничување или замрзнување на цените. Иако ваквите мерки можат краткорочно да донесат олеснување, на подолг рок тие често создаваат нови проблеми: недостиг на производи, намален квалитет или паралелни пазари.
Историјата покажува дека инфлацијата не може трајно да се реши со административни мерки, туку преку усогласени и внимателно водени економски политики.
Реални очекувања и постепена стабилизација
Во услови на инфлациски притисоци, најреално е да се очекува постепено смирување, а не нагли промени. Дури и кога инфлацијата се намалува, цените најчесто остануваат на повисоко ниво, а подобрувањето на куповната моќ доаѓа бавно и со задоцнување. Затоа, инфлацијата треба да се гледа како процес со кој се управува, а не како проблем што може брзо да се елиминира. Клучно е јавноста да има прецизни очекувања за тоа што економската политика може, а што не може да направи, бидејќи токму тоа го намалува просторот за разочарувања и погрешни одлуки. Инфлацијата не исчезнува преку ноќ, но со доследни и внимателно водени политики може да се држи под контрола и постепено да се врати во поумерени рамки.
Пишува: Проф. д-р Весна Георгиева Свртинов – универзитетски професор
