Јаболка има помалку, а цената паѓа: Парадоксот на годинашниот јаболкобер во Преспа

Во Преспа есенската математика годинава тешко излегува. Килограм индустриско јаболко се откупува за само четири денари, а за еден ден работа во овоштарникот берачите бараат околу 3.000 денари. Пресметано наједноставно, само за една дневница овоштарот треба да продаде околу 750 килограми индустриски јаболка – без воопшто да се пресметаат трошоците за производство, заштита, ѓубрење, транспорт и сè што било вложено во овоштарникот во текот на годината.

Токму затоа дел од производителите не брзаат со бербата. Јаболкоберот формално започна, но во дел од насадите јаболката сè уште стојат на гранките. Производителите велат дека со сегашните цени економската логика е целосно нарушена – индустриското јаболко се нуди по четири денари за килограм, додека за конзумното се споменува цена од околу 15 денари. За споредба, според овоштарите, минатата сезона индустриското јаболко се продавало по 10 до 11 денари, а конзумното по 25 до 30 денари.

Колку е голем падот најдобро покажува еден камион од, на пример, десет тони индустриско јаболко. По сегашната цена неговата вредност кај производителот би била само 40.000 денари. Тоа е бруто-приход од кој допрва треба да се покриваат трошоците. Оттука и горчливата споредба што овие денови ја прават овоштарите – дека за четири денари денес тешко може да се купи и мастика за џвакање, а толку на почетокот на синџирот вреди килограм овошје за кое се работело цела година.

Проблемот е уште поголем затоа што годинава не станува збор за сезона со рекорден род што би можел едноставно да се објасни со огромна понуда. Производителите од Преспа велат дека мразот и другите временски непогоди го намалиле родот, а дел од нив проценуваат дека производството е преполовено. Истовремено, тие се соочуваат и со недостиг од сезонски работници и со повисоки дневници.

Уште поинтересна е пошироката европска слика. Според најновата прогноза на Светската асоцијација за јаболка и круши – WAPA, производството на јаболка во водечките земји на ЕУ во 2026 година се проценува на околу 9,5 милиони тони, што е за 15,6 проценти помалку од конечниот резултат од минатата година и за 14,3 проценти под тригодишниот просек. Кај „ајдаредот“, една од најзначајните сорти и за Преспа, европското производство се очекува да биде помало за речиси 20 проценти.

Тоа, секако, не значи автоматски дека европската цена треба директно да се преслика во Ресен. Цената зависи од квалитетот, класата, договорите со купувачите, логистиката, складирањето и извозните канали. Но, фактот дека Европа влегува во сезона со значително помал род, а преспанските производители во исто време се соочуваат со цена која ја оценуваат како неисплатлива, повторно го отвора старото прашање: колку од вредноста на јаболкото навистина останува кај оној што го произведува?

Токму начинот на кој се формираат откупните цени веќе го привлече вниманието и на Комисијата за заштита на конкуренцијата. На 28 септември Комисијата соопшти дека извршила контроли во повеќе од 30 откупни центри во Ресен, Струмица, Гевгелија и Кривогаштани, меѓу другото и кај откупот на јаболка. Биле прибирани податоци за тоа како се формираат и менуваат цените и под кои услови се врши откупот. Според официјалното соопштение, првичната обработка покажала „одредени индиции“ за можни прекршувања, но постапката сè уште трае и Комисијата не објавила конечен заклучок.

Дополнителен товар за производителите се и парите што сè уште ги очекуваат од државата. Јаболкопроизводителите велат дека не им се исплатени дополнителните два денари за килограм за предаденото јаболко од реколтата 2024. Од Министерството за земјоделство велат дека постапката за оваа подмерка е во тек и дека производителите кои навреме аплицирале и ги исполнуваат условите ќе бидат опфатени со финансиската поддршка. Во однос на сегашната цена, Министерството посочува дека таа е пазарна категорија и не може административно да ја утврдува.

Во меѓувреме, јаболкото не може да чека бесконечно. Бербата има свој рок, плодот има свој квалитет, а производителот има трошоци што пристигнуваат без оглед на тоа дали откупната цена му одговара. Затоа годинашната преспанска приказна не е само приказна за тоа дали килограм јаболка вреди четири, 15 или 25 денари. Тоа е прашање дали на производителот, откако ќе ја плати целата сметка за да го донесе јаболкото од цвет до гајба, воопшто му останува економска причина следната пролет повторно да влезе во овоштарникот.