Аналитика
Пред само неколку години Европа научи колку скапо може да чини енергетската зависност. Сега, кога споменот од кризата во 2022 година сè уште е свеж, на пазарот повторно се палат црвените светла. Цената на природниот гас ја проби границата од 70 евра за мегават-час, складиштата се невообичаено празни за овој период од годината, а зимата допрва доаѓа. На маса повторно се појавува бројка што Европа најмалку сака да ја види – 100 евра за мегават-час.
Прашањето веќе не е само колку ќе чини гасот утре. Многу поважно е колку Европа ќе мора да плати за да го има доволно кога температурите ќе паднат и, на крајот, кој ќе ја плати таа сметка.
На почетокот на септември европскиот енергетски пазар испрати предупредување што тешко може да се игнорира. Холандскиот TTF, главната референтна цена за природниот гас во Европа, ја надмина границата од 70 евра за мегават-час, достигнувајќи највисоко ниво од почетокот на 2023 година. На 1 септември цената дополнително забрза, а на 2 септември фјучерсите се движат околу 74 евра за мегават-час.
Тоа е огромна промена во однос на почетокот на годинава, кога гасот се тргуваше на ниво од околу 30 евра. Но, растот на цената е само видливиот дел од проблемот.
На крајот од август европските складишта за природен гас биле наполнети само 65,44 проценти, покажуваат податоците на Gas Infrastructure Europe. Во нив има околу 740 терават-часови енергија. Бројката сама по себе можеби не звучи драматично, но станува многу позагрижувачка кога ќе се спореди со она што е вообичаено за овој период од годината.
Европа вообичаено ги користи пролетта и летото за интензивно полнење на складиштата и создавање сигурносна резерва пред грејната сезона. Годинава тој процес оди значително побавно. Особено впечатлива е состојбата во најголемата европска економија. Германските складишта се наполнети само околу 53 проценти, додека во Холандија нивото е уште пониско и се движи околу 47 проценти. Од друга страна, Италија е на повеќе од 83 проценти, а Полска на над 93 проценти.
Европа, со други зборови, не ја дочекува зимата од еднаква стартна позиција. А фактот дека токму Германија, индустриското срце на континентот, има релативно ниски резерви дополнително ја зголемува нервозата.
Европскиот енергетски систем денес е подобро инфраструктурно подготвен отколку во 2022 година. Изградени се нови LNG терминали, подобрени се интерконекциите меѓу државите, отворени се нови правци на снабдување, а зависноста од рускиот гас е драстично намалена. Но, поголемата енергетска независност од Русија не значи и евтина енергија.
Со губењето на голем дел од рускиот гас што пристигнуваше преку гасоводи, Европа стана значително позависна од течниот природен гас, LNG, кој пристигнува со танкери од различни делови на светот.
А танкерот нема политичка лојалност. Тој оди таму каде што купувачот е подготвен да плати повеќе.
Тоа значи дека европските компании во текот на зимата не се натпреваруваат само меѓу себе. За истите количества LNG конкурираат и Кина, Јапонија, Јужна Кореја и останатите големи азиски пазари. Ако Европа нема доволно гас, постои едноставен пазарен механизам со кој може да привлече дополнителни танкери – мора да понуди повисока цена.
Пред неколку месеци сценариото со гас близу 100 евра изгледаше како екстремен ризик. Денес пазарот е значително поблиску до таа граница. Европската централна банка во своите сценарија за енергетски шок веќе анализира што би се случило доколку природниот гас повторно се доближи до трицифрена цена. Во потешките сценарија на ЕЦБ се појавуваат нивоа близу 100 евра за мегават-час, што покажува дека ваквиот развој повеќе не се третира како научна фантастика, туку како реален ризик за кој европските институции мора да бидат подготвени.
Сè уште е можно Европа да помине релативно мирно низ претстојната зима. Потопло време би значело помала потрошувачка на гас за греење, добро производство од ветерници би ја намалило потребата од гасните електрани, а стабилните испораки на LNG би можеле значително да ја смират нервозата на пазарот.
Но, обратната комбинација може целосно да ја промени математиката.
Студен јануари, неколку недели со слаб ветер, намалени LNG испораки и нов геополитички проблем на Блискиот Исток се комбинација што европските трговци со енергија сигурно не сакаат да ја видат. Секој од овие фактори поединечно може да ја придвижи цената нагоре. Ако се појават истовремено, пазарот може многу брзо да стане тесен, а ценовните скокови многу поостри.
Токму затоа ниското ниво на складиштата е толку важно. Европа можеби нема буквално да остане без гас. Но, може да биде принудена да плати огромна цена за да не остане без него.
И тука е суштината на новата опасност.
Првиот голем удар од скапата енергија не мора веднаш да го почувствуваат домаќинствата. Политиката вообичаено се обидува да ги заштити граѓаните од нагли ценовни шокови, но индустријата има многу помал простор за заштита.
Производителите на хемикалии, вештачки ѓубрива, стакло, керамика, челик, хартија и други енергетски интензивни производи се меѓу првите што ја чувствуваат високата цена на природниот гас. Кога енергијата драматично ќе поскапи, фабриката мора или да плати повеќе, или повисокиот трошок да го префрли врз своите купувачи, или да го намали производството.
Европа веќе го виде овој филм во претходната енергетска криза.
Тоа е уште понепријатно денес, кога европската индустрија и без нов енергетски удар се обидува да ја зачува конкурентноста во однос на американските и азиските производители. Во таква ситуација равенката станува сурово едноставна – скап гас значи скапо европско производство.
Последиците не завршуваат кај компаниите што директно користат природен гас. Гасните електрани имаат важна улога во европскиот електроенергетски систем, особено во часовите кога производството од ветер и сонце не може да ја покрие побарувачката. Кога гасот поскапува, растат и трошоците за производство на електрична енергија, а оттаму ударот почнува да се шири низ целата економија.
Европската централна банка многу добро знае што значи сериозен и долготраен енергетски шок. Поскапувањето на гасот и нафтата не носи само повисоки сметки за греење и електрична енергија. Се зголемуваат транспортните трошоци, поскапува производството, компаниите се обидуваат повисоките расходи да ги префрлат во цените, а работниците бараат повисоки плати за да ја зачуваат куповната моќ.
На крајот, енергијата може повторно да ја разгори инфлацијата во момент кога Европа очекуваше дека тој проблем конечно е ставен под контрола.
Тоа за Европската централна банка би било особено непријатно сценарио. Економијата би забавувала, а цените повторно би растеле. Во таква ситуација просторот за намалување на каматните стапки би станал многу потесен.
Септември ќе биде исклучително важен месец. Секоја дополнителна количина внесена во складиштата сега ќе ѝ даде на Европа поголем простор за маневар во јануари и февруари. Со наполнетост од околу 65 проценти на крајот од август, Европа има уште многу работа ако сака да влезе во грејната сезона со удобна сигурносна перница.
Засега нема причина да се прогласува нова енергетска криза. Но, има доволно причини за загриженост. Пазарот веќе ја испраќа пораката. Од околу 30 евра на почетокот на годината, гасот стигна во зоната над 70 евра за мегават-час.
(Фото: Илустрација генерирана со вештачка интелигенција)
