Аналитика
Европа денес има повеќе терминали за течен природен гас, повеќе добавувачи и значително повеќе правци за снабдување отколку пред енергетската криза од 2022 година. Но, четири години подоцна, пазарот повторно испраќа непријатна порака: диверзификацијата го намали ризикот да нема гас, но не го елиминира ризикот тој да биде многу скап.
Европскиот референтен гас TTF од почетокот на годинава повеќе од двојно поскапе и на почетокот на октомври се движи околу 73 евра за мегават-час. Само неколку дена претходно цената надмина 80 евра, што беше највисоко ниво од 2022 година. За споредба, пред сегашниот бран на поскапување гасот се тргуваше близу 30 евра за мегават-час.
Овојпат, сепак, проблемот не започнува во европските гасоводи, туку илјадници километри подалеку.
Нарушените испораки на LNG од Блискиот Исток, конфликтот околу Иран и проблемите со транспортот преку Ормутскиот Теснец ја намалија достапноста на катарскиот гас на глобалниот пазар. Катар во септември го продолжи режимот на „виша сила“ за дел од своите клиенти, а некои европски компании мораат да бараат замена за договорените количества.
Кога недостига LNG на глобалниот пазар, Европа има едно решение – да понуди повеќе пари од другите.
Токму тоа се случува во моментов. Во септември Европа презела 5,91 милион тони американски LNG, или 54 проценти од вкупниот американски извоз. Европската цена била доволно висока за товарите што можеле да заминат кон Азија наместо тоа да тргнат кон европските терминали.
Тоа е новата европска енергетска реалност. Континентот повеќе не зависи толку од еден доминантен гасовод и еден снабдувач, но сè повеќе зависи од пазар на кој за истиот танкер со LNG се натпреварува со Јапонија, Кина, Јужна Кореја и други големи купувачи.
Кога понудата е изобилна, системот функционира добро. Кога се случува геополитички проблем, студена зима или ненадејно расте азиската побарувачка, сигурноста има цена.
А Европа годинава влегува во зимата и со помалку гас во резерва.
Според најновите податоци на Gas Infrastructure Europe, на 4 октомври европските складишта биле наполнети 72,4 проценти, со околу 820 TWh складиран гас. Особено се издвојува Германија, каде што пополнетоста е само 58,7 проценти, додека во Холандија е нешто под 60 проценти. Италија, наспроти тоа, е на речиси 88 проценти, Франција на близу 85, а Полска над 99 проценти.
За европскиот пазар проблемот не е само самиот процент. Германија и Холандија заедно располагаат со огромен дел од капацитетите за складирање во ЕУ, па нивната ниска пополнетост има поголемо влијание врз целиот пазар отколку високите резерви во некоја помала земја.
Во средината на септември европските резерви беа околу 69 проценти, наспроти петгодишниот сезонски просек од околу 85 проценти. Високата цена на гасот во текот на летото истовремено го направи и самото полнење на складиштата поскапо и помалку атрактивно.
Така Европа влегува во необична ситуација: треба да купува повеќе гас за да создаде сигурносна резерва, но токму зголеменото купување дополнително ја поддржува високата цена.
Добрата вест доаѓа од Норвешка. По завршувањето на планираните ремонти, операторот Gassco соопшти дека норвешкиот систем е подготвен за високи зимски испораки. Норвешка денес покрива околу 30 проценти од побарувачката за природен гас во ЕУ и Велика Британија и практично ја презеде улогата на најважен стабилен гасен снабдувач на Европа.
Но, дури и сигурното снабдување не значи евтино снабдување.
Од Equinor предупредија дека Германија, благодарение на новите LNG-терминали и диверзифицираните извори, веројатно ќе може да обезбеди доволно гас и во текот на зимата. Клучниот додаток беше – „но по цена“.
А таа цена веќе почнува да ја менува и европската електроенергетика.
Со гас над 80 евра за мегават-час, за дел од производителите повторно стана поисплатливо да произведуваат струја од јаглен отколку од гас. Reuters објави дека аналитичарите очекуваат користењето јаглен за производство на електрична енергија во Европа да порасне во следните месеци, додека производството од гасни електрани да се намалува.
Тоа е парадоксот со кој Европа влегува во зимата 2026/27. Континентот инвестира милијарди евра во обновливи извори, LNG-терминали, интерконектори и нови правци за снабдување, а високата цена на природниот гас повторно може привремено да го направи јагленот економски попривлечен.
Сегашните 70-ина евра за мегават-час се далеку од драматичните над 300 евра што Европа ги виде во 2022 година. Но, пазарот денес е чувствителен на многу повеќе глобални фактори отколку порано. Аналитичарите предупредуваат дека комбинација од студена зима, ниски резерви и продолжени проблеми со катарскиот LNG би можела повторно силно да ги крене цените.
Затоа главното прашање за претстојната зима можеби нема да биде дали Европа ќе има доволно гас.
Со Норвешка, американскиот LNG, новите терминали и мрежата на интерконектори, Европа има многу повеќе опции отколку во 2022 година.
Прашањето е колку ќе мора да плати за сите тие опции.
Енергетската сигурност повеќе не зависи од еден гасовод. Но, токму затоа нејзината цена денес се формира на глобален пазар – од Тексас и Катар, преку Ормутскиот Теснец, па сè до складиштата во Германија. И кога на тој пазар ќе се појави проблем, сметката на крај повторно стигнува во Европа.
