Аналитика
Во време кога трансатлантските односи изгледаат понестабилни од кога било по Втората светска војна, една арктичка територија со лед и ретки метали стана симбол на подлабок судир меѓу безбедноста, економијата и политичкото его. Напорите на американскиот претседател Доналд Трамп да ја стави Гренланд под американска контрола во последните денови добија нова, поостра димензија, предизвикувајќи вознемиреност во Европа и отворајќи прашања за иднината на сојузништвото меѓу САД и нивните традиционални партнери.
Запрашан дали е подготвен да употреби сила за да го заземе Гренланд, Трамп одговори со кратко „Без коментар“ во телефонско интервју за NBC News, изјава што веднаш одекна како закана во Копенхаген, Брисел и меѓу жителите на островот. Иако формално полуавтономна територија, Гренланд е дел од Данска, членка и на ЕУ и на НАТО, што го прави секој обид за негова промена на статусот исклучително чувствителен.
Претседателот не застана тука. Во саботата најави воведување царини од 10 проценти за Данска и уште седум европски земји доколку не се постигне договор за американско преземање на Гренланд, мерка што би можела сериозно да ги погоди веќе стагнирачките европски економии. Германија и Италија, чии автомобилска и луксузна индустрија силно зависат од извозот во САД, се меѓу најранливите.
Спорот доби и лична нота кога Трамп во приватна СМС-порака до норвешкиот премиер Jonas Gahr Støre го поврза прашањето за Гренланд со фактот што не ја добил Нобеловата награда за мир. Пораката, објавена согласно норвешките закони за транспарентност, предизвика дополнителна дипломатска непријатност. Норвешка, која исто така се најде на листата на земји погодени од новите царини што треба да стапат во сила на 1 февруари, брзо реагираше. Тој порача дека ставот на неговата земја е јасен и дека Норвешка целосно го поддржува данскиот суверенитет над Гренланд.
Иако Трамп инсистира дека Норвешка има влијание врз одлуката за Нобеловата награда, експерти и поранешни дипломати во Европа и САД предупредуваат дека ваквите притисоци се погрешно насочени. Во исто време, претседателот јавно тврди дека не му е грижа за наградата, нагласувајќи дека, според него, спречил осум војни и спасил многу животи – достигнување што го смета за поважно од секое признание.
Во Европа, тонот кон Вашингтон видливо се заострува. Француски и германски министри јавно зборуваат за „преминати црвени линии“ и предупредуваат дека континентот нема да прифати уцени. Во Брисел, дипломати размислуваат за одмазднички царини во вредност од десетици милијарди евра или дури за ограничување на пристапот на американските компании до единствениот пазар на ЕУ, чекор што би имал последици и за американските потрошувачи.
Сепак, Европа е свесна за сопствената дилема. И покрај растечкото незадоволство, континентот и понатаму зависи од САД за безбедносните гаранции, особено во контекст на војната меѓу Русија и Украина. Британскиот премиер Кир Стармер отворено призна дека за Лондон е „национален интерес“ да ги одржува блиските врски со Вашингтон во одбраната и разузнавањето, дури и кога несогласувањата се продлабочуваат.
Во меѓувреме, жителите на Гренланд повторно се најдоа во центарот на глобална геополитичка игра во која нивниот остров е претставен како стратешки трофеј. Додека Трамп тврди дека Гренланд е неопходен за националната безбедност на САД, Европа се обидува да најде рамнотежа меѓу спротивставувањето и зачувувањето на сојузништвото. Исходот од оваа криза нема да го одреди само статусот на еден далечен арктички остров, туку и насоката во која ќе се движат односите меѓу Западот и светот во кој доминираат сè повеќе центри на моќ.
(Фото: Unsplash)
