Аналитика
До неодамна, Гренланд беше симбол на далечина, мраз и географска изолираност. Денес, истиот остров се претвора во една од најважните геополитички точки на планетата. Причината не е војна, ниту ново откритие, туку нешто многу подлабоко и потрајно, топењето на Арктикот, кое ја менува мапата на светот побрзо отколку што политиката може да ја следи.
Сместен меѓу Соединетите Американски Држави и Русија, Гренланд од периферијата влегува во центарот на глобалната стратегија. Оваа промена ја навести уште Доналд Трамп, кога за време на својот мандат јавно размислуваше за можноста САД да го преземат островот од Данска, било преку купување, било преку сила. Тогаш изјавите беа дочекани со потсмев, но денес се гледаат како рано предупредување за тоа што следува.
Климатските промени драматично го намалуваат арктичкиот морски мраз. Во последните пет години, просечната површина на мразот изнесувала околу 4,6 милиони квадратни километри, значително помалку во споредба со просекот од 1980-тите и 1990-тите. Исчезнатиот мраз е со големина на цела држава како Либија. Како резултат, летните ледени капи повеќе не допираат до бреговите на Русија и Канада, а морињата околу Северниот Пол, некогаш недостапни, стануваат отворени води.
Ова отвори простор за нова ера на арктичка пловидба. Морските патишта што некогаш беа резервирани само за мразокршачи, постепено се претвораат во комерцијални коридори. Најнапредна е северната морска рута долж рускиот брег, клучна за амбициите на Москва, но интерес добиваат и северозападниот премин низ канадскиот архипелаг, како и централната арктичка рута преку самиот Северен Пол.
Промената е веќе видлива. Во 2025 година, контејнерски брод првпат отплови од Кина до Велика Британија преку северната морска рута, скратувајќи го патувањето на околу 20 дена. Според податоци од Alaska Marine Exchange, бројот на транзити низ Беринговиот теснец – природната граница меѓу Русија и САД – се зголемил за повеќе од 170% во изминатата деценија. Овие рути потенцијално можат да бидат алтернатива на Суецкиот канал и да ја преполоват пловидбата меѓу Европа и Азија.
Сепак, Арктикот останува непредвидлив. И покрај инвестициите на Русија во нуклеарни мразокршачи и амбициите за целогодишна пловидба, бродовите сè уште повремено се заглавуваат во мраз, дури и во летните месеци. Ризикот, екстремните временски услови и недоволната инфраструктура ја ограничуваат комерцијалната одржливост.
Со новите рути доаѓаат и нови тензии. Арктикот е предмет на преклопувачки територијални претензии од страна на Канада, Данска, Норвешка, Русија и САД, додека Комисија на ОН за границите на континенталниот гребен има улога да дава препораки, но не и конечни одлуки. Воено присуство веќе постои. САД и НАТО користат стратешки објекти на Гренланд, меѓу кои и базата Питуфик, клучна за ракетно предупредување и вселенски операции. Русија, пак, во последната деценија повторно активираше стари советски бази и изгради нови.
Во оваа сложена слика се вклучи и Кина, која во 2018 година самата се прогласи за „блиска арктичка држава“ и постепено го зголемува своето присуство, вклучително и со испраќање мразокршачи. Проширувањето на НАТО со Финска и Шведска дополнително го менува безбедносниот баланс, засилувајќи ја конкуренцијата во северните води.
Покрај геостратегијата и пловидбата, Гренланд станува сè поважен и поради своето подземно богатство. Според U.S. Geological Survey, островот е меѓу водечките во светот по резерви на ретки земји – критични минерали за батерии, електроника и зелени технологии. Две од најголемите познати наоѓалишта, Кванефјелд и Танбриз, веќе го привлекуваат вниманието на странски инвеститори, вклучително и кинески компании.
Досега, суровата клима и непристапниот терен беа главната пречка – само една петтина од островот е без мраз. Но со повлекувањето на ледената покривка и подобрувањето на транспортните линии, и таа бариера почнува да попушта.
Така, Гренланд се наоѓа на крстопат меѓу климатската криза и глобалната амбиција. Она што за природата значи загуба на мраз, за светските сили претставува нова можност – и ново поле за натпревар, чии последици ќе се чувствуваат далеку над Арктикот.
(Фото: Unsplash)
