Аналитика
Пред осум години светот беше шокиран од веста дека кинески научник користел технологија CRISPR за да создаде генетски модифицирани деца. Реакцијата на научната заедница беше речиси едногласна, не затоа што идејата за спречување наследни болести беше неприфатлива, туку затоа што тогашната технологија се сметаше за премногу ризична и непредвидлива за употреба врз човечки ембриони.
Денес, ново истражување од САД повторно ја отвора истата дебата. Научници користеле понапредна верзија на CRISPR, позната како „основно уредување“ (base editing), и покажале дека е можно да се направат прецизни генетски измени кај човечки ембриони без да се предизвикаат несакани мутации. На прв поглед, ова изгледа како голем чекор кон иднина во која наследните болести би можеле да се елиминираат уште пред раѓањето. Но, научниците предупредуваат дека една голема пречка сè уште не е надмината.
За разлика од првичната верзија на CRISPR, која ја сече ДНК на точно определено место и потоа се потпира на природните механизми на клетката за поправка, новата техника работи многу попрецизно. Наместо да ги прекинува двата ланци на ДНК, таа менува само една генетска „буква“ со друга, со што значително се намалува ризикот од несакани генетски оштетувања. Токму затоа оваа технологија веќе се тестира во лекување на одредени сериозни заболувања и во некои случаи веќе спасува човечки животи.
Сепак, уредувањето на човечки ембриони претставува многу поголем предизвик отколку лекувањето возрасни пациенти. Кај возрасен човек не е неопходно секоја клетка успешно да биде изменета за терапијата да даде резултат. Кај ембрионот, пак, секоја клетка е важна бидејќи од неа подоцна ќе се развијат сите органи и ткива во организмот.
Истражувачкиот тим од Универзитетот Колумбија во Њујорк спровел експерименти врз здрави човечки ембриони донирани за научни цели. Во едниот случај успеале да ја направат посакуваната генетска промена во околу три четвртини од клетките без да забележат несакани мутации. Во другиот случај успехот бил околу 50 проценти, а биле забележани и несакани генетски промени. Истражувачите сметаат дека проблемот најверојатно лежи во дизајнот на РНК-водичите кои ја насочуваат технологијата кон конкретните делови од геномот и дека со дополнително усовршување на техниката може да се постигнат уште подобри резултати.
Но, најголемиот проблем не се самите мутации. Она што најмногу ги загрижува научниците е појавата позната како мозаицизам. Тоа се случува кога генетската промена не се изведува во сите клетки на ембрионот. Во таков случај, едно идно дете би можело да има дел од клетките со коригираниот ген, а дел без него. Последицата е дека болеста која требало да биде спречена сепак може да се појави.
Проблемот е уште посериозен затоа што денес не постои сигурен начин однапред да се утврди дали еден генетски модифициран ембрион е мозаичен. Иако лекарите можат да земат примерок од една клетка за генетско тестирање, тоа не гарантира дека сите останати клетки во ембрионот ја носат истата генетска промена.
Поради тоа, и покрај охрабрувачките резултати, научната заедница смета дека сè уште не е време да се дозволи генетско уредување на човечки ембриони за репродуктивни цели. Решението можеби лежи во идни техники што би овозможиле генетските промени да се прават уште пред оплодувањето, директно во сперматозоидите или јајце-клетките, со што би се избегнал ризикот од мозаицизам.
Но дури и ако науката успее целосно да ги надмине техничките пречки, ќе остане уште едно прашање на кое нема едноставен одговор – дали човештвото треба да ја користи оваа моќ. Зашто едно е да се лекува болест, а сосема друго да се менува генетскиот код на идните генерации.
