ГО ДОБИ ЛИ СРБИЈА „најумниот“ парламент на светот?

Астрофизичар кој ја проучува еволуцијата на галаксиите. Електроинженер кој учествувал во дизајнирањето роботи. Органски хемичар кој, за време на пандемијата, работел на лекови против КОВИД-19. Истражувач во областа на образованието, социолог, неколку политиколози, економисти, лекари и медицински истражувачи. Сите тие се избрани во, веројатно, најинтелектуалниот парламент во светот.

Откако опозициското движење предводено од студенти победи во Србија на 25 октомври, групата наречена „Студентска листа – Студентите победуваат“ доби 141 претставник во српското Народно собрание, кое брои 250 пратеници. Десетици од нив доаѓаат од академската сфера, а повеќе од половината имаат докторат или се доктори по медицина, пишува научното списание Сајанс.

Сега, оваа група има задача да формира влада и да постави нов правец за Србија, по 13 години популистичко-авторитарно владеење на Александар Вучиќ – првично како премиер, а подоцна како претседател. „Студентска листа“ вети борба против корупцијата, како и воспоставување меритократија, одговорност и владеење на правото.

Но, со оглед на тоа што голем број академици одеднаш се наоѓаат блиску до центарот на моќта, српските истражувачи очекуваат и значителни промени во науката и високото образование во земјата. За време на владеењето на Вучиќ, академската слобода беше нарушена, универзитетите станаа силно политизирани, а критичарите беа маргинализирани. „Студентска листа“ вети поголема академска автономија, постабилно финансирање на науката и достапно образование. Тие се надеваат дека ќе го запрат постојаниот одлив на мозоци од земјата.

„За нашите универзитети, оваа победа е одлучувачка – таа веднаш го запира активното уништување на високото образование што го спроведуваше претходниот режим“, вели Софија Стефановиќ, биоархеолог на Универзитетот во Белград. „Иако новата влада прво мора да го врати владеењето на правото и да се бори против корупцијата – што значи дека за целосно закрепнување на научниот сектор ќе биде потребно време – промените се јасно на повидок.“

„Пред нас се подобри времиња“, додава Владан Ђокиќ, ректор на Универзитетот во Белград.

Победничкото политичко движење произлезе од студентските протести низ целата земја, кои беа поттикнати од уривањето на настрешницата на железничката станица во Нови Сад во ноември 2024 година, при што загинаа 16 лица. Студентите ја припишаа трагедијата на корупцијата во јавниот сектор и побараа транспарентност и правда. Но, бидејќи нивните повици останаа без одговор, протестите се засилија, добивајќи поддршка од академски работници, наставници и пошироката јавност. До мај 2025 година, тие побараа предвремени избори и почнаа да предлагаат кандидати.

Наместо самите да се кандидираат, студентите составија листа на доверливи личности – не само академски работници, туку и земјоделци, правници, уметници, наставници, па дури и еден поранешен кошаркар. На чело на листата со кандидати е кардиологот Илија Срдановиќ, но тој не е официјален лидер на групата, а неговата идна улога во политиката останува нејасна. Иако некои од избраните академски работници можеби целосно ќе ѝ се посветат на политиката, многумина веројатно ќе одлучат да продолжат со своите академски кариери; српскиот парламент им дозволува на пратениците да извршуваат и други професии, доколку тоа не претставува судир на интереси.

Многу од новите претставници немаат никакво искуство во политиката. Сепак, нивната исклучителна стручност би можела да биде од корист за реформирање на Србија, вели молекуларниот биолог Жељко Поповиќ од Универзитетот во Нови Сад (УНС).

Научниците се надеваат дека реформите ќе опфатат и академската сфера. Владата на Вучиќ е обвинувана за вршење притисок врз универзитетите и академските работници да ги следат нејзините политики, како и за поставување политички сојузници во управните тела на универзитетите.

Некои академски работници, кои биле оценети како нелојални, ги загубиле своите работни места. „Универзитетот мора да биде слободен да размислува, да спроведува истражувања и да упатува критики, без страв од политички последици“, вели Марија Лесјак, хемичарка од УНС која штотуку е избрана во парламентот. Еден од изворите на политички притисок е централизираниот систем за финансиско управување, преку кој сите трансакции одат низ државната каса. Тоа „значително ја ограничува можноста на факултетите самостојно да управуваат со своите средства и да планираат сопствен развој“, објаснува Лесјак.

Истражувачите, исто така, сакаат финансирањето на науката да се заснова на заслуги (меритократија). За време на власта на Вучиќ, „средствата често се распределуваа врз основа на политички или лични врски, а не според заслугите, што сериозно го наруши квалитетот на научната работа“, вели Миодраг Крмар, физичар од УНС кој беше кандидат на „Студентската листа“.

„Студентската листа“ ветува промени. Неговата платформа вклучува попредвидливо финансирање, независен Фонд за наука, ставање крај на политичкото мешање во евалуацијата на финансирањето на истражувањата, како и поддршка за истражувачите кои работат во странство, а сакаат да се вратат во Србија.

Сега, движењето треба да избере премиер. Исто така, ќе се одржат и претседателски избори, најверојатно до крајот на годината. Вучиќ, кој отслужи два мандата како претседател и не може повторно да се кандидира, поднесе оставка во септември, надевајќи се дека ќе победи на парламентарните избори и наместо тоа ќе стане премиер.

Поповиќ предупредува дека трансформацијата на истражувачкиот сектор во Србија „нема да биде толку лесен и брз процес“. Но, студентите дадоа инспиративен пример, вели тој, покажувајќи им на академската заедница и на остатокот од општеството дека промените се можни, дури и кога се чини дека некој национал-популист ја зацврстил својата власт.

Тој, исто така, се надева дека поддршката што академските работници ѝ ја дадоа на двегодишната побуна го променила ставот на јавноста кон научниците. Универзитетските професори – кои понекогаш се доживуваат како елитисти или како товар за општеството – излегоа на улиците заедно со студентите, честопати застанувајќи како физичка бариера меѓу нив и полицијата. „Покажавме дека сме дел од ова општество, со сето свое срце и душа, и дека сме подготвени да направиме сè за да ги одбраниме нашите заеднички вредности и нашата слобода“, вели тој.

(Фото: предизборен собир во Стара Пазова, ImStevan)